نظامی گنجوی

آثار نظامی

تعداد بازدید: 10868
کد مطلب: 13351
تاریخ انتشار: 12:19 17 آبان 1391

آثار نظامی

 
 

بنای یابود نظامی گنجوی منقش به الفبای زیبای روسی در شهر گنجه آذربایجان

حکیم جمال الدین ابومحمدالیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید نظامی گنجوی  از شاعران توانمند قرن ششم هجری قمری است.سال تولدش را می توان حدودا 530 در نظر گرفت .

از استادان بزرگ و از ارکان شعر فارسی است.خودش نام و نسبش را در ابیاتش آورده ، که بنا بر این شعر ، نام خودش الیاس و نام پدرش یوسف بن زکی بن مؤید بوده است:

بینی عدد هزار و یک نام در خط نظامی ار نهی گام
هم با نود و نه است نامش والیاس که الف بری ز لامش
با صد کم یک سلیح دارم ز اینگونه هزار و یک حصارم
یوسف پسر زکی مؤید گر شد پدرم به سنت جد
دور است نه جور چون خروشم با دور به داوری چه کوشم

طبق اشاره خودش ، مادرش از نژاد کرد بوده :

 

مادر صفتانه پیش من مرد گرما در من رئیسه ی کرد
تا پیش من آردش به فریاد از لابه گری که را کنم یاد

 

 

و عمویی به نام عمر داشته:

خالی شدنش وبال من بود گر خواجه عمر که خال1 من بود
در نای گلو شکست ناله ام از تلخ گواری نواله ام

محل تولدش را گنجه دانسته اند و خودش نیز به این مسئله اشاراتی کرده است:

گرفتاری گنجه تا چند چند نظامی ز گنجینه بگشای گنج
نباد از سلام تو نابهره مند نظامی که در گنجه شد شهربند
بی گرهی گنج عراق آن من گنجه گره کرده گریبان من

نظامی فقط یک بار از گنجه خارج شده آن هم زمانی است که به دعوت قزل ارسلان ، سفر کوتاهی به یکی از بلاد نزدیک گنجه کرد.

وی در لابه لای اشعارش به زنی به نام آفاق و پسرشان محمد اشاره می کند.وی دو همسر دیگر هم داشته که همگی در دوره حیاتش فوت کرده اند.

از شاعران معاصرش فقط با خاقانی در ارتباط بود و پس از فوت خاقانی در مرثیه او سرود:

دریغا من شدم آخر دریغا گوی خاقانی همی گفتم که خاقانی دریغا گوی من باشد

نظامی در سال 614 در گذشته است.محل دفن نظامی در گنجه تا اواسط عهد قاجار باقی بود و بعد از آن رو به ویرانی گذاشت تا باز به وسیله دولت محلی آذربایجان شوروی مرمت شد.


1.{ع . } (اِ.) دایی ، خالو.

 
 

وی از سخنگویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست به ایجاد یا تکمیل سبکی خاص توفیق یابد. اگرچه داستان سرایی به وسیله نظامی شروع نشده و همان گونه که می دانیم از آغاز ادب فارسی سابقه داشته است ، اما تنها شاعری که توانست تا قرن ششم ، این نوع از شعر را ، یعنی شعر تمثیلی ،  به کمال برساند نظامی بود.

وی در موارد زیر ، حتی در دوری های بعد از خود نیز نظیری نیافت:

انتخاب الفاظ و کلمات مناسب ، ایجاد ترکیبات خاص تازه ، ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند ، تصویر جزئیات ، نیرو تخیل ، دقت در وصف و ایجاد مناظر زیبا ، ریزه کاری در توصیف طبیعت و اشخاص ، به کار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و...

این شاعر نیز بنا بر عادت شاعران زمانش ، از آوردی اصطلاحات علمی و لغات و ترکیبات عربی و افکار و اصول و مبانی فلسفه کوتاهی نکرده ؛ این ویژگی باعث شده که آثارش به شکل یک دایره المعارف در بیاید.

خمسه یا پنج گنج  از پنج مثنوی تشکیل شده است:

  • مخزن الاسرار:

مثنوی اول مخزن الاسرار نام دارد و شامل مواعظ و حکم است در بیست مقاله که به سال 570 سروده شده است :

روز بلند است به مجلس شتاب....

پانصد و هفتاد ،بس ایام خواب

سرودن این منظومه ، به تقلید از حدیقه اثر  سنائی است. وی مخزن الاسرار را پیش از چهل سالگی سروده است (در سال 570 ه.ق) .

  • خسرو و شیرین:

مثنوی دوم خسرو و شیرین، داستان دلدادگی خسرو پرویز ، شاهزاده ایرانی ، با شیرین ، برادر زاده بانوی ارمن است  که شش سال بعد از مثنوی قبل سروده  سروده شده است :

 

نزد بر خط خوبان کس چنین فال...

گذشته پانصد هفتاد و شش سال

 

خسرو و شیرین در بحر هزج مسدس مقصور و محذوف است .  وی در سرودن این مثنوی بی تردید به شاهنامه اثر  فردوسی نظر داشته است. از سوی دیگر هم ظاهرا به مثنوی ویس و رامین اثر   فخرالدین اسعد گرگانی نظر داشته است.

برای اطلاعات بیشتر به ارتباط خسرو و شیرین با ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی  رجوع شود.

  • لیلی و مجنون:

این مثنوی لیلی و مجنون دادستان عشق عاشق و معشوقی از سرزمین عرب است.

  • هفت پیکر یا هفت گنبد یا بهرام نامه:

مثنوی هفت پیکر که به آن هفت گنبد و بهرام نامه هم گفته می شود، داستان خوش گذرانی های بهرام گور است. وی در سرودن این مثنوی بی تردید به شاهنامه فردوسی نظر داشته است.

  • اسکندر نامه:

مثنوی اسکندر نامه داستان دلاوری های اسکندر است که خود به دو قسمت شرف نامه و اقبال نامه که به آن خردنامه هم می گویند تقسیم می شود. نظامی در کتاب شرف نامه آنچه از داستان اسکندر پسر فیلفوس را که فردوسی ناگفته گذاشته بود ، به رشته نظم در آورد. وی در سرودن این مثنوی بی تردید به شاهنامه فردوسی نظر داشته است.

 

 
 
 
بنای یادبود داستان‌های «پنج گنج» نظامی گنجوی در باکو

مهارتی که وی در منظومه هایش به کار گرفت باعث شد که آثارش در تمام دوره های ادبی ، مورد تقلید شاعران قرار گیرند.

نخستین و مهمترین مقلد پنج گنخ نظامی ، امیر خسرو دهلوی بود.

بعد از وی می توان  خواجو کرمانی ، جامی ، هاتفی ، قاسمی ، وحشی ، عرفی ، مکتبی ، فیضی فیاض ،  اشرف مراغی و آذر بیگدلی را نام برد.

 

 
 

عیبی که به سخن او می گیرند آن است که به خاطر یافتن معانی جدید ، گاه چنان در خیالات غرق می شود یا با کلمات بازی می کند که خواننده او در بسیاری موارد به سختی می تواند ابیاتش را درک کند.

 
 

خمسه یا پنج گنج  از پنج مثنوی تشکیل شده است:

  • مخزن الاسرار:

مثنوی اول مخزن الاسرار نام دارد و شامل مواعظ و حکم است در بیست مقاله که به سال 570 سروده شده است :

روز بلند است به مجلس شتاب....

پانصد و هفتاد ،بس ایام خواب

سرودن این منظومه ، به تقلید از حدیقه اثر  سنائی است. وی مخزن الاسرار را پیش از چهل سالگی سروده است (در سال 570 ه.ق) .

  • خسرو و شیرین:

مثنوی دوم خسرو و شیرین، داستان دلدادگی خسرو پرویز ، شاهزاده ایرانی ، با شیرین ، برادر زاده بانوی ارمن است  که شش سال بعد از مثنوی قبل سروده  سروده شده است :

 

نزد بر خط خوبان کس چنین فال...

گذشته پانصد هفتاد و شش سال

 

خسرو و شیرین در بحر هزج مسدس مقصور و محذوف است .  وی در سرودن این مثنوی بی تردید به شاهنامه اثر  فردوسی نظر داشته است. از سوی دیگر هم ظاهرا به مثنوی ویس و رامین اثر   فخرالدین اسعد گرگانی نظر داشته است.

برای اطلاعات بیشتر به ارتباط خسرو و شیرین با ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی  رجوع شود.

  • لیلی و مجنون:

این مثنوی لیلی و مجنون دادستان عشق عاشق و معشوقی از سرزمین عرب است.

  • هفت پیکر یا هفت گنبد یا بهرام نامه:

مثنوی هفت پیکر که به آن هفت گنبد و بهرام نامه هم گفته می شود، داستان خوش گذرانی های بهرام گور است. وی در سرودن این مثنوی بی تردید به شاهنامه فردوسی نظر داشته است.

  • اسکندر نامه:

مثنوی اسکندر نامه داستان دلاوری های اسکندر است که خود به دو قسمت شرف نامه و اقبال نامه که به آن خردنامه هم می گویند تقسیم می شود. نظامی در کتاب شرف نامه آنچه از داستان اسکندر پسر فیلفوس را که فردوسی ناگفته گذاشته بود ، به رشته نظم در آورد. وی در سرودن این مثنوی بی تردید به شاهنامه فردوسی نظر داشته است.

 

 
 
بنای یادبود داستان‌های «پنج گنج» نظامی گنجوی در باکو

مهارتی که وی در منظومه هایش به کار گرفت باعث شد که آثارش در تمام دوره های ادبی ، مورد تقلید شاعران قرار گیرند.

نخستین و مهمترین مقلد پنج گنخ نظامی ، امیر خسرو دهلوی بود.

بعد از وی می توان  خواجو کرمانی ، جامی ، هاتفی ، قاسمی ، وحشی ، عرفی ، مکتبی ، فیضی فیاض ،  اشرف مراغی و آذر بیگدلی را نام برد.

 
 

گردآوری شده توسط دپارتمان پژوهشی شرکت پاکمن

معین ، محمد ، فرهنگ لغت ، تهران ، انتشارات امیر کبیر 1350

صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران ، تهران ، انتشارات فردوس 1371

حکیم نظامی گنجوی ،کلیات خمسه، امیر کبیر ،1351

گنجینه گنجوی،به تصحیح  وحید دستگردی

داستان خسرو و شیرین ،به کوشش عبدالمحمد آیتی ،کتابهای جیبی 1353

زندگی و اندیشه نظامی ،ترجمه ح.م.صدیق تهران ،کتابفروشی توس1360

 
 
نظرات درباره این مطلب
 
 
نام
پست الکترونیک
نظر
 
CAPTCHA Image
Reload Image
 
مطالب مرتبط