استان مرکزی

استان مرکزی

تعداد بازدید: 4890
کد مطلب: 19215
تاریخ انتشار: 10:11 13 بهمن 1392

استان مرکزی

 
 

استان مرکزی

 

 

 

 

 

 

شهرستان های استان مرکزی

 

 

 

 

 

 

نام استان: مرکزی (Markazi)

 

مرکز استان: شهر اراک

 

موقعیت جغرافیایی استان

 

عرض جغرافیایی: بین عرض 33 درجه و 30 دقیقه تا 35 درجه و 35 دقیقه شمالی

 

طول جغرافیایی: بین طول 48 درجه و 57 دقیقه تا 51 درجه و 3 دقیقه شرقی

 

موقعیت نسبی استان: واقع در نیمه غربی ایران

 

همسایگان استان

 

شمال: استان‌های قزوین و البرز

 

شمال شرقی: استان تهران

 

شرق: استان قم

 

جنوب: استان‌های اصفهان و لرستان

 

غرب: استان همدان

 

مساحت استان: حدود 29530 کیلومتر مربع

 

تعداد شهرستان‌ها: 12

 

نام شهرستان‌ها: اراک، آشتیان، تفرش، خمین، خنداب، دلیجان، زرندیه، ساوه، شازند، فراهان، کمیجان و محلات

 

جمعیت استان: 1413959 نفر

 

فاصله مرکز استان تا تهران: 239 کیلومتر

 

 
 

با استناد به منابع تاريخی، استان مركزی در هزاره اول قبل از ميلاد جزو ايالات ماد بزرگ بود كه تمام قسمت مركزی و غربی ايران را دربر می‌گرفت. در زمان سلوكيان اين منطقه به ویژه قسمت شمالی آن (دهستان خورهه) مورد توجه حكام يونانی قرار گرفت که وجود آثار باستانی به جا مانده از اين دوران در خورهه، مؤید اين مطلب می‌باشد. در زمان خسرو پرويز ساسانی که ايران به 4 بخش باختر (شمال)، خور آبان يا خور آسان (مشرق)، نيم روز (جنوب) و خوربران (مغرب) تقسيم می‌شد، استان مرکزی در بخش خوربران (مغرب) قرار داشت و واژه خوربران به معنی محل غروب خورشيد، بوده است.  در قرن اول اسلامی اين منطقه به «ايالت جبال» يا «قهستان» تغيير نام داد، به طوری كه جغرافيانويسان اسلامی آن دوره، از آن به عنوان بخشی از بِلاد (سرزمین‌های) پَهلَويان و به نام «كوهستان» يا «قهستان» (جبال) نام برده‌اند. در قرن دوم هجری قمری اين منطقه به همراه همدان، ری و اصفهان به «عراق عجم» تغییر نام داد.  

در قرن چهارم هجری قمری ساوه، تفرش، وره، ساروق و گلپايگان مراكز كانون‌های درجه اول شهری و محلات، خمين، كميجان، ميلاجرد، خنداب، اليثار، سامان، خورهه، نيمور، نراق، دليجان، جاسب، مامونيه و الوير، شهرهای مبادلاتی درجه دوم محسوب می‌شدند.

از اواخر دوره قاجاریه تا سال 1316 خورشیدی، استان مرکزی جزو یکی از ولایت‌ها بود و از این سال به بعد در محدوده استان یکم به مرکزیت شهر رشت قرار گرفت. در سال 1326 خورشیدی با تغییراتی که در تقسیمات کشوری به وجود آمد، شهرستان اراک و سایر شهرستان‌های استان در محدوده استان مرکزی (تهران) و به مرکزیت شهر تهران قرار گرفت. در سال 1356 خورشیدی دولت وقت تصمیم گرفت مرکز استان مرکزی و به مرکزیت تهران را به اراک منتقل نماید اما بعد از مدتی به واسطه مواجه شدن با مشکلات عدیده‌ای، از این اقدام منصرف گردید و تصمیم گرفت استان مرکزی را به دو استان تهران به مرکزیت تهران و استان مرکزی به مرکزیت شهر اراک تفکیک نماید و متعاقب این تصمیم، عملاً استان مرکزی تأسیس شد و شهرستان‌های آن عبارت بودند از اراک، ساوه، خمین، محلات، تفرش، کاشان، قم و آشتیان. پس از مدتی شهرستان‌های کاشان و قم از استان مرکزی جدا شدند و شهرستان‌ دلیجان (در سال 1358)، شهرستان شازند (در سال 1359) و شهرستان‌های زرندیه و کمیجان (در سال 1382) تأسیس گردیدند. همچنین پس از تشکیل استان مرکزی، بخش‌های خنداب، سربند (هندودر)، کمره، زالیان و میلاجرد به بخش‌های استان اضافه شدند.

در واقع نام «مرکزی» به دلیل در مرکزیت قرار گرفتن در میان استان‌های ایران به این استان داده شده است.

در خصوص وجه تسمیه اراک نیز گفته می‌شود که واژه «اراک» به معنای تخت پادشاهی، پایتخت، باغستان، نخلستان، شهرستان، باغ و بارگاه آورده شده است.

پروفسور هرتسفلد آلمانی «اراک» را شکل فارسی واژه «عراق» به معنای سرزمین هموار دانسته است. در زمان سلوکیان در منطقه ماد بزرگ و میان همدان و ری، شهری به نام «کره» (نزدیک اراک کنونی) وجود داشته است. واژه «کره» در دوران اسلامی به نام‌های «الکرح» (کرح) تغییر یافت و در قرن دوم اسلامی، نواحی بین همدان، ری، اصفهان با نام «عراق» خوانده می‌شد.

شهر اراک از نظر تاریخی نسبت به سایر شهرهای استان، از قدمت چندانی برخوردار نیست زیرا زمان احداث این شهر به دوره قاجاریه و سلطنت فتحعلی شاه می‌رسد.

 
 

استان مرکزی بخشی از فلات مرکزی ایران است که در همسایگی کویر مرکزی و زاویه چین‌خورده رشته کوه البرز و زاگرس واقع شده است. استان مرکزی از نظر ژئومورفولوژیکی، از مناطق کوهستانی و سرزمین‌های هموار (دشت) تشکیل شده است. در حدود 75 درصد از مساحت استان مرکزی را مناطق کوهستانی و 25 درصد را دشت‌ها و مناطق هموار به خود اختصاص داده‌اند. 

مرتفع‌ترین نقطه استان مرکزی قله شهباز در رشته کوه راسوند با ارتفاع 3388 متر در غرب اراک و پست‌ترین منطقه دشت مسیله در جنوب ساوه با ارتفاع 950 متر از سطح دریا می‌باشد.

 
 

کوه‌های استان مرکزی تحت تأثیر عوامل کوه‌زایی، در دوره ترشیاری شکل گرفته ‌و در جهت شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند. بیشتر کوه‌های این استان بخشی از کوهستان‌های مرکزی ایران بوده و بخش کمی از آن‌ها در جنوب غربی، پیش‌کوه‌های زاگرس را تشکیل می‌دهند. به طور کلی مناطق کوهستانی استان مرکزی در شهرستان‌های شازند (بخش سربند)، اراک، محلات و تفرش قرار دارند.

کوه‌های ناحیه کوهستانی از دو رشته تشکیل شده‌اند:

رشته اصلی از الوند جدا شده و به صورت دیواره‌های موازی، گاهی فشرده و گاهی گسترده، از همدان تا راهگرد با جهت شمال غربی به جنوب و شمال شرقی ادامه دارد. این ارتفاعات در منطقه سربند و شازند با نام «راسوند» و در اراک با نام «سپیدخانی» خوانده می‌شوند. رشته کوه‌های راسوند (راستوند) با امتداد در جهت جنوب شرقی به غرب، در خمین به کوه‌های الوند (در روستای لکان) می‌پیوندند و سپس به ارتفاعات تخته کوه اردل و جاسب پیوسته و پس از قطع شدن به وسیله دره قمرود، به ارتفاعات کهک در قم متصل می‌شود. از قله‌های معروف این رشته کوه می‌توان به شهباز (3388 متر)، سرو (3320 متر)، مالگا (3100 متر)، غازک (3050 متر)، آلاداغ (3160 متر)، میشو و ... اشاره نمود.

رشته دوم از کوه‌های ناحیه کوهستانی، در 40 کیلومتری جنوب غربی شهر اراک از کوه‌های راسوند جدا شده و به صورت دو رشته موازی از جنوب به شمال امتداد یافته و دره معروف «چرا» را به وجود آورده است. جهت شمالی این کوهستان پس از پیوستن به ارتفاعات وفس، تفرش، آشتیان و خلجستان، به سمت ساوه امتداد می‌یابد.

کوه شهباز

کوه گُوجِه

کوه گندم کوه

رشته کوه‌های‌ هفتاد قله

کوه وفس

کوه لَجوَر

کوه مودر

کوه بوجه

کوه هفت سواران

کوه الوند رباط

کوه چال خاتون

کوه الوند لکان

از دیگر کوه‌های استان مرکزی می‌توان به کوه بلاغ، کوه دز، کوه انگشت لیس، کوه حسن فلک و کوه کلاهک اشاره نمود.

 
 

غار آزاد خان

غار آسیلی

غار آقداش

غار امجک

غار بابا گرگر

غار چال نخجیر

غار رباط

غار سرو

غار سفیدخانی

غار سوراخ گاو

غار سوله خونزا

غار شاه بلبل

غار شغال دره

غار عین هو

غار کوه گره

غار کهک

غار کیخسرو

غار گاوخور

غار گیوه کش

غار هندج

غار یکه چاه

علاوه بر این در استان مرکزی غارهای دیگری نیز وجود دارند که از این میان می‌توان از غار باغ مراد (شهرستان کمیجان)، غار بالا دام دام (شهرستان تفرش)، غار یکه دام دام (شهرستان تفرش)، غار سرچشمه (شهرستان محلات)، غار سیجان (شهرستان دلیجان)، غار شازند (شهرستان شازند)، غار صادق علی (شهرستان شازند)، غار طاق رچه (شهرستان اراک)، غار علی خورنده (شهرستان تفرش)، غار کروگان (شهرستان دلیجان)، غار کشته ریز (شهرستان محلات)، غار شاه پسند (شهرستان ساوه)، غار گدار چشمه (شهرستان محلات)، غار میانلانون (شهرستان اراک)، غار ورد (شهرستان کمیجان)، غار وفس (شهرستان کمیجان)، غار هستیجان (شهرستان محلات)، غار هندودر (شهرستان شازند) و غار یخچال (شهرستان اراک) نام برد.

 
 

رودخانه‌های دائمی و فصلی استان مرکزی که از ارتفاعات استان و خارج از استان سرچشمه می‌گیرند و طور عمده به دو حوضه آبریز قم یعنی دریاچه نمک و کویر میقان می‌ریزند. میزان آبدهی رودخانه‌های استان مرکزی در طول سال متغیر و متفاوت می‌باشد اما به طور میانگین این میزان حدود 2 میلیارد مترمکعب برآورد شده است.

مهم‌ترین رودخانه‌های استان مرکزی عبارتند از:

رودخانه قره چای

رودخانه قم‌رود

رودخانه قره کهریز

رودخانه شهراب

رودخانه تفرش

رودخانه خمین

رودخانه مَزلَقان

رودخانه سه رود

رودخانه شیرین چای

 
 

نوع و ساختار زمین‌شناختی، جهت چین خوردگی‌ها، رسوبات آهکی، شکل‌گیری گسله‌ها و تأثیرات تکتونیکی، بستر مناسبی را برای فعالیت سراب‌ها و چشمه‌های متعدد با خواص مختلف فراهم نموده است از همین رو استان مرکزی را باید سرزمین چشمه‌ها نامید زیرا با وجود کم‌بارانی و خشکی هوا در اکثر فصول سال، تعداد قابل توجهی چشمه با آبدهی بالا و کیفیت مناسب در مناطق مختلف این استان وجود دارد که منشأ ایجاد آبادی‌ها، شهرها و نقاط گردشگری شده‌اند.

برخی از چشمه‌های استان مرکزی از گذشته‌های دور مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند. به طور کلی مهم‌ترین چشمه‌های استان مرکزی عبارتند از:

چشمه آب معدنی چپقلی

چشمه آب معدنی گراو

چشمه چکاب

چشمه بلاغ حک

چشمه بالقلو

چشمه روستای ستق

چشمه عمارت

چشمه عباس آباد

چشمه اسکان

چشمه پنجعلی

چشمه دو خواهران

چشمه سورانه

چشمه‌های آب گرم محلات

چشمه پیرمحمود

چشمه عنبرته

چشمه بیشه (در خرمدشت شهرستان خمین)، چشمه نازی (در روستای نازی شهرستان خمین) و چشمه دز (در ارتفاعات کوه دز شهرستان خمین)، از دیگر چشمه‌های استان مرکزی می‌باشند.

 
 

استان مرکزی به دلیل برخورداری از کوه‌های مرتفع، مجاورت با حاشیه مرکزی ایران، همجواری با بخشی از حوض سلطان، کویر میقان و حوضه آبریز دریاچه نمک و همچنین واقع شدن در محل تلاقی دو رشته کوه البرز و زاگرس، دارای آب و هوای متنوع به شرح زیر است:

الف) آب و هوای نیمه بیابانی: حدود 38 درصد مساحت استان مرکزی در منطقه نیمه بیابانی قرار دارد. این اراضی که میان کوهستان و بیابان واقع شده‌اند، دارای خاک‌ مناسب برای کشاورزی بوده و از آب قنات و رودخانه در این نواحی استفاده می‌شود. ساوه و زرندیه مناطقی از استان مرکزی می‌باشند که این نوع آب و هوا در آن‌ها دیده می‌شود.

ب) آب و هوای معتدل کوهستانی: این نوع آب و هوا در مناطقی که بیش از 1500 متر ارتفاع دارند دیده می‌شود. تقریباً نیمی از مساحت استان مرکزی را این نوع آب و هوا دربر گرفته است. مناطقی که در این محدوده واقع شده‌اند دارای پوشش گیاهی غنی بوده و دوره رشد گیاهان در آن‌ها طولانی‌تر از نواحی دیگر است. در این نواحی امکان زراعت دیم غلات و امکان تجدید پوشش گیاهی جنگلی در نقاطی که خاک مناسبی دارند، فراهم می‌باشد. این نوع آب و هوا را در شهرستان‌های اراک، خمین، تفرش و محلات می‌توان مشاهده نمود.

طبیعت پیرامون کوه لجور در استان مرکزی

ج) آب و هوای سرد کوهستانی: 12 درصد اراضی استان مرکزی که در ارتفاعات واقع شده‌اند، دارای این نوع آب و هوا می‌باشند. میانگین دمای گرم‌ترین ماه سال در این مناطق بسیار پایین است و وجود برف دائمی در قله‌ها، مؤید این مطلب می‌باشد. مناطقی از استان مرکزی که دارای این نوع آب و هوا می‌باشند عبارتند از شهرستان شازند و شهرهای آستانه و هندودر در شهرستان سربند. در این مناطق به دلیل وجود کوه‌های مرتفع، تراکم جمعیت پایین است.

طبیعت پیرامون کوه بوجه در استان مرکزی

شعبات رودخانه‌های مهم استان از این مناطق سرچشمه می‌گیرند و به دلیل واقع شدن مراتع مرغوب استان، این نواحی محل رفت و آمد عشایر است.

البته عوامل و شرایط اقلیمی دیگری نیز استان مرکزی را تحت تأثیر قرار می‌دهند که عبارتند از جهت و جریان وزش بادهای غربی و مدیترانه‌ای و اقیانوس اطلس، توده‌های هوای فشار زیاد اقیانوس هند و جریان‌های سرد آسیای مرکزی.

در مناطق کوهستانی ریزش جوی اغلب به صورت برف و در مناطق کم‌ارتفاع بیشتر به صورت باران ظاهر می‌شود. شمال استان مرکزی (ناحیه زرندیه) جزو کم‌باران‌ترین و جنوب غربی استان (ارتفاعات شازند) از پرباران‌ترین مناطق این استان به شمار می‌روند. بر اساس مطالعات صورت گرفته میانگین بارش سالانه در دشت ساوه و برخی از نواحی جنوب شرقی استان 170 میلی‌متر و در ارتفاعات بیش از 2000 متر، 450 میلی‌متر است. بیشترین میزان بارندگی به ترتیب در زمستان، بهار، پاییز و تابستان صورت می‌گیرد.

میانگین سالانه دما در دشت ساوه 18 درجه سانتی‌گراد و در ارتفاعات 4 درجه سانتی‌گراد است.

متوسط روزهای یخبندان در سردترین مناطق این استان (شهرستان‌های سربند، شازند و اراک) از 65 تا 120 روز می‌باشد.

 
 

با توجه به شرایط اکولوژیکی و تقسیمات آب و هوایی، پوشش گیاهی انبوه و متراکمی در استان مرکزی دیده نمی‌شود. بر اساس تحقیقات اداره کل منابع طبیعی حدود 2 هکتار جنگل‌های طبیعی در کوه‌های مرتفع این استان به ویژه در شهرستان شازند وجود دارد که از گیاهانی چون بلوط، بنه، بادام کوهی، کیکم، ارژن، داغداغان، انجیر وحشی، تنگرس، زرشک، سماق، گون، درمنه کوهی، ریواس، کنگر، موسیر، لاله و لاله واژگون تشکیل شده‌اند.

پوشش گیاهی استان مرکزی

پوشش گیاهی استان مرکزی- لاله واژگون

در مناطق پیرامون کارخانه‌های صنعتی به ویژه شهرستان اراک نیز جنگل‌های مصنوعی (دست‌کاشت) دیده می‌شود که بیشتر از درختانی چون ون، اقاقیا، صنوبر و گز تشکیل یافته‌اند.

مراتع استان مرکزی 9 میلیون هکتار است و می‌توان آن‌ها را به سه دسته مراتع خوب (26/5 درصد)، مراتع متوسط تا فقیر (16/63 درصد) و مراتع خیلی فقیر (58/31 درصد) تقسیم‌بندی نمود. مهم‌ترین گیاهان مرتعی استان مرکزی عبارتند از درمنه، ورک، گون، کوما، ریواس و اسفناج وحشی.

در میان 1200 گونه گیاهی جنگلی و مرتعی استان مرکزی، 207 گونه دارویی در این استان شناسایی شده است که در میان مناطق مختلف استان، شهرستان محلات از این نظر جایگاه ویژه‌ای دارد. گونه‌های گیاهان دارویی استان مرکزی عبارتند از نعناع فلفلی، شمعدانی، شاه تره، منداب، آویشن، ریواس، خاكشیر، بومادران، شنگ، اسپند، مرزنگوش، ترشک، تره وحشی، بارهنگ، كاسنی، گل گاوزبان، گل ارغوان، گزنه، بابونه، بادرنجبویه، خارخسک، روناس، علف شیر، لاله سرنگون (واژگون)، مریم نخودی، همیشه بهار، زیره، لاله، زینان، شوید (شِبِت)، شقایق، شنبلیله، تاجریزی، تاتوره، شکرتیغال، توتیای نباتی و ... .

گیاهان استان مرکزی

 
 

به دلیل تنوع اقلیمی و وجود زیست‌بوم‌های متنوع، در استان مرکزی جانوران مختلفی شامل 205 گونه پرنده، 53 گونه پستاندار، 54 گونه خزنده، 4 گونه دوزیست و 19 گونه ماهی دیده می‌شود که از جمله آن می‌توان به کل و بز، قوچ و میش، پلنگ، سیاه گوش، کاراکال، آهو، شغال، روباه ، خرگوش، خارپشت، تَشی، رودک، سمور، گربه وحشی، گراز، انواع جوندگان، بلدرچین، باقرقره، هوبره، انواع گنجشک‌سانان، هما، شاهین، بحری، بالابان، لاچین، دلیجه، درنا، فلامینگو، اردک سر سبز، خوتکا، چوب پا، خروس کولی، سنقر تالابی، عقاب تالابی، عقاب دو برادر، غاز پیشانی سفید، حواصیل خاکستری، لک‌لک سفید، تنجه، قو، چنگر، آنقوت، گیلار، سلیم طوقی، فیلوش و انواع کاکایی اشاره نمود.

مناطق حفاظت شده استان مرکزی

منطقه حفاظت شده هفتاد قله

منطقه حفاظت شده الوند

منطقه شکار ممنوع چال خاتون

پناهگاه حیات وحش جاسب

منطقه شکار ممنوع بازرجان

منطقه شکار ممنوع کلاهه

منطقه شکار ممنوع خرقان

منطقه شکار ممنوع پلنگاب

 
 

با توجه به مطالعات باستان‌شناسی و تاریخی، سابقه سکونت در این نقطه از کشور، به هزاره دوم و سوم قبل از میلاد بازمی‌گردد. آثار به دست آمده از دوره عیلامی و ماقبل تاریخ در مناطق باستانی زلف‌آباد تقرش و تپه چلپی ساروق اراک، نشان از سکونت  اقوام عیلامی در منطقه استان مرکزی دارد. بعدها با ورود اقوام آریایی از نواحی جنوبی روسیه و اروپا و اختلاط آن‌ها، این نژادها در هم آمیختند.

در نتیجه هجوم اقوام بیگانه همچون عرب‌ها، ترک‌ها و مغول‌ها به ایران، بخشی از این اقوام در قسمت‌های مرکزی کشور و از جمله استان مرکزی فعلی ساکن شدند که با گذشت زمان با اقوام بومی این منطقه امتزاج یافته و ترکیب نژادی جدیدی را به وجود آوردند. امروزه ترکیب جمعیتی استان مرکزی از اقوام مختلفی چون ترک، کرد، بختیاری، زندی، ارمنی و افغان تشکیل یافته است که در طول تاریخ به انگیزه‌های گوناگونی به این منطقه مهاجرت نموده‌اند.

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 خورشیدی جمعیت استان مرکزی 1413959 نفر بوده است. بر اساس این سرشماری جمعیت شهرستان‌های استان مرکزی به شرح زیر می‌باشد:

نام شهرستان

جمعیت شهری

جمعیت روستایی

جمعیت غیرساکن

اراک

536572

63062

ـــ

آشتیان

9015

8090

ـــ

تفرش

16447

9465

ـــ

خمین

71550

35818

ـــ

خنداب

12479

45783

ـــ

دلیجان

40214

8772

ـــ

زرندیه

37031

20122

ـــ

ساوه

207643

51387

ـــ

شازند

44763

72983

ـــ

فراهان

4297

25745

ـــ

کمیجان

18552

20788

ـــ

محلات

46438

6943

ـــ

عشایری که در محدوده استان مرکزی زندگی می‌کنند، بومی منطقه نبوده و بیشتر ایشان از نواحی دیگر به این منطقه مهاجرت می‌نمایند. مهم‌ترین گروه‌های ایلی استان مرکزی شامل شاهسون‌ها، ایل کله کویی، ایل میش مس (مست)، ایل خلج، ایل راوه و ایل کرد (کلهر) می‌باشد.

 
 

بیشتر ساکنان استان مرکزی به زبان فارسی سخن می‌گویند اما در کنار زبان فارسی، زبان‌های دیگری همچون ترکی، راجی، تاتی و ... در مناطق مختلف استان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

زبان ترکی: در بسیاری از روستاهای پیرامون اراک، سربند و ساوه، زبان ترکی آذربایجانی و ترکی خلج رواج دارد.

زبان راجی: ساکنان مناطق دلیجان، محلات و نراق به زبان راجی سخن می‌گویند.

زبان راجی (رایجی یا دلیجانی) بازمانده زبان باستانی ایران است و ریشه در زبان‌ها و واژه‌های دوره مادی دارد. راجی، منسوب و مُعرَّب واژه «ری» است و به عبارتی به ری نسبت داده شده است. این واژه از دو جزء «راج» و «ی» شكل گرفته است و در كتاب‌های تاریخی گاه به صورت گویش «رازی» از آن نام برده شده است. «راج» مُعرَّب «راگ» است كه در زبان پهلوی نام شهر ری بوده است.

تا حدود 80 سال پیش استفاده از گویش راجی در شهر دلیجان و نراق (به ویژه محلات قدیمی آن همچون دنیاداران و پایین) بسیار رایج بوده اما امروزه به سبب ورود تلویزیون، این لهجه زیر نفوذ زبان فارسی قرار گرفته است به طوری که  تنها سالخوردگان، واژه‌ها و جمله‌هایی از آن را به یاد دارند و جوانان گرایش به سخن گفتن با این گویش را ندارند. البته در برخی روستاها نیز سالخوردگان فقط با این زبان سخن می‌گویند و فارسی بلد نیستند.

زبان کردی: زبان کردی در میان ایل کلهر در روستای قره چای و شهر ساوه رایج می‌باشد.

زبان ارمنی: زبان ارمنی تنها در روستاهای چناقچی بالا و لار ساوه رواج دارد.

زبان تاتی: زبان تاتی که به گویش الویری نیز معروف است، از مشتقات زبان پهلوی میانه می‌باشد. زبان تاتی در برخی نقاط همچون شرا، کزاز و سربند کاربرد دارد.

زبان فارسی دری: در منطقه خورهه که در شمال شرقی شهرستان محلات استان مرکزی واقع شده است، افرادی از کشور افغانستان زندگی می‌کنند که زبان رایج در میان ایشان فارسی دری می‌باشد.

زبان لری و لکی: در روستای نینه که در بخش مرکزی شهرستان محلات استان مرکزی قرار دارد، اهالی به دو دسته بختیاری و زندی تقسیم می‌شوند. بختیاری‌ها به زبان لری و زندی‌ها به زبان لکی سخن می‌گویند (گویش مشترک بین دو طایفه، لری است). لازم به ذکر است که لری و لکی رایج در روستای نینه به شدت با فارسی آمیخته شده و اغلب کلمات محاوره‌ای فارسی است.

 
 

تا قبل از ورود اسلام به ایران، مردم این سرزمین پیرو دین زرتشتی بودند و وجود آتشکده‌های بزرگی همچون آتشکده خورهه در محلات و آتشکده برزو در راهجرد (65 کیلومتری شمال شرقی اراک)، مؤید این امر می‌باشد. در حال حاضر بر اساس سرشماری صورت گرفته، به میزان 99/6 درصد ساکنان این استان مسلمان و شیعه اثنی عشری می‌باشند.

مهم‌ترین اقلیت‌های مذهبی این استان مسیحیان (ارمنی‌ها) و زرتشتیان می‌باشند که در کنار عده معدودی از کلیمیان، در این خطّه زندگی می‌کنند.

 
 

پوشش در استان مرکزی تا حدود زیادی شبیه پوشش مرسوم و متداول در سایر نقاط کشور است. پوشاک ساکنان استان مرکزی در گذشته عبارت بود از:

پوشاک مردان: پوشاک مردان در استان مرکزی در گذشته از بخش‌های زیر تشکیل یافته بود:

سرپوش (کلاه نمدی، کلاه گوشی، کلاه پهلوی، کلاه شاپو)، تن‌پوش (قبا، پیرهن، جلیقه، پوستین، کپنک و تمان) و پاپوش (شال پا، کلش، اوزی چپ، کفش ملکی، پوتون، گالش و اک شسته)

كلاه نمدی: اين كلاه ساده و بدون لبه بوده است.

در شهر مامونيه تنها طبقه رعيت آن را بر سر می‌گذاشتند.

كلاه گوشی: اين كلاه از پشم بوده و توسط مردان روستا بافته می‌شد. اين كلاه چون تا پايين گردن را می‌پوشاند، بيشتر در زمستان‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت.

كلاه پهلوی: كلاه پهلوی را تنها مردان طبقات اعيان و خوانين بر سر می‌گذاشتند.

اين كلاه در نقاط مختلف استان مرکزی با نام‌های «كلاه دوره دار» و «شبگاه» نیز خوانده می‌شد.

كلاه شاپو: كلاه شاپو کلاهی بلند و به شکل مخروطی بود و بیشتر معلمان مكتب‌خانه‌ها آن را بر سر می‌گذاشتند. 

قبا: قبا تن‌پوشی از جنس كرباس، نازک و آستين‌دار بوده که تا زير زانو را می‌پوشانده است.

قبا بيشتر در فصل بهار و تابستان استفاده می‌شد.

از دیگر نام‌های قبا، «دون» بوده است.

پيرهن: پيرهن؛ گشاد و بلند، بدون يقه و دارای سه دكمه در جلو بوده و تا بالای زانو را می‌پوشانده است. آستين آن نیز ساده و بدون دكمه بود. در برخی موارد يقه پيراهن تنها با يک دكمه بر روی دوش بسته می‌شد. 

پيرهن را در شهرهای ساوه، مامونيه و روستاهای آوه و الوير «پيرون» و در ساير نقاط «كوينک» می‌نامیدند.

جليقه: جليقه تن‌پوشی جلو باز و بدون آستين است.

در شهر ساوه آن را «جيزقاله» و در مامونيه و لالايين «جليزقه» می‌نامیدند.

پوستی: پوستی یا پوستین را از پوست گوسفند كه پشم آن چيده نشده است،‌ تهيه می‌كردند.

استفاده از این پوشش امروز نیز در میان چوپانان و در فصل زمستان رواج دارد.

پوستين را در مامونيه «كورک»، در روستای الوير «بالاركوک» و در روستای خشكرود «كلک» می‌نامیدند.

كپنک: كپنک تن‌پوشی است مخصوص چوپانان که آن را در فصل زمستان می‌پوشند. کپنک از پشم گوسفند و يا موی بز تهيه می‌شود. 

تمان: تمان تن‌پوشی گشاد و راحت و مانند زيرجومه (زير شلوار) است. جنس آن از كرباس و بيشتر به رنگ‌های آبی و مشكی است.

شال پا: شال پا را از پشم می‌بافند و به هنگام چرای دام در زمستان‌ها بر روی ساق پا می‌پيچند.

شال پا در نقاط مختلف استان مرکزی با نام‌هایی چون «دولاخ» و «مچ پيچ» نامیده می‌شود.

كلش: نوعی كفش كه تخت آن از پارچه است و رويه آن از نخ پنبه بافته می‌شود.

در روستای لالايين آن را «آجين» می‌نامند.

اوزی چپه: تخت این نوع کفش از لاستيک و رويه آن از چرم بوده است. اين كفش را هنگام كشاورزی و چوپانی استفاده می‌کردند.

كفش ملكی: تخت کفش ملکی از لاستيک و رويه آن از نخ پنبه بافته می‌شده است.

اين كفش نام‌های دیگری همچون «گیوه» و «کش لاستیکی» نیز داشته است.

پوتون: پوتون در واقع همان چکمه است که از لاستيک تهیه شده و ساق بلند است.

اک شسته: تخت این نوع پاپوش از چرم و رويه آن از نخ پنبه است و با نام چاروغ (چاروخ) نیز خوانده می‌شود.

گالش: گالش کفشی است یک تکه و از جنس لاستیک که نام‌های دیگری چون «جير دوستک» و «چاماش» نیز دارد.

پوشاک زنان: پوشاک زنان در استان مرکزی در گذشته از بخش‌های زیر تشکیل یافته بود:

سرپوش (چاقچو، چرقد، کلاه، چادر، دستمال و کلقی) و تن‌پوش (پاچین، کوینک، قربند، کت، جلیقه و تمان)

چاقچو: چاقچو در واقع روسری توری بلندی بوده است كه بيشتر زنان طبقه اعيان آن را بر سر می‌كردند.

چرقد: چرقد از جنس كرباس يا متقال و به رنگ سفيد بوده است.

كلاه: كلاه را زير چرقد بر سر می‌گذاشتند. نام دیگر کلاه «بورک» می‌باشد.

دستمال: دستمال پارچه‌ایست از جنس ابريشم و بيشتر به رنگ سياه که بر روی چرقد به دور سر پیچیده می‌شود.

كلقی: کلقی روسری بلند و ريشه‌داری است به رنگ‌های سفيد، قرمز و سبز که بیشتر برای عروسان کاربرد دارد.

چادر: چادر بانوان استان مرکزی از نخ پنبه و به رنگ‌ سفيد بوده است.

پاچين: پاچين تن‌پوشی يک تكه و بدون يقه است که از شانه تا مچ پا را می‌پوشاند و دو تا سه دكمه در جلو دارد. برای دوخت پاچین از پارچه‌های رنگی گل‌دار و به رنگ‌های قرمز، سبز و سفيد استفاده می‌شود.

پاچين را در برخی نقاط «پاچون» می‌نامند.  

كوينک: کوینک پيراهنی گشاد، بدون يقه با سه دكمه در جلو و آستين‌دار است و تا بالای زانو را می‌پوشاند. برای تهيه و دوخت آن از پارچه‌های گل‌دار به رنگ‌های آبی و قرمز استفاده می‌كنند

قربند: دامن چين‌دار بلندی است که همراه كوينک استفاده می‌شود.

برای تهيه و دوخت قربند در حدود 10 الی 12 متر پارچه مورد نياز است.

قربند به نام «شلته» نیز خوانده می‌شود.

كت: کت تن‌پوشی است از جنس مخمل که بيشتر در مراسم عروسی استفاده می‌شود.

جليقه: جلیقه زنان همانند جليقه مردان و بيشتر به رنگ‌های شاد است.

تمان: تمان زنان همچون نوع مردانه آن است با اين تفاوت كه در دوخت آن تنها از پارچه سياه رنگ استفاده می‌كنند.

در برخی نقاط استان مرکزی شلوار زنانه را «نظومی» (نظامی) می‌نامند.

در حال حاضر بيشتر زيورآلات زنان استان از طلا است اما در گذشته زنان از گلوبندی از اشرفی و مریمی که در زیر گلو سنجاق می‌شد، استفاده می‌کردند و گاهی سكه‌های نقره را به گوش می‌آویختند.

پوشش سنتی در استان مرکزی

 
 

اقتصاد استان مرکزی به ترتیب اهمیت، شامل بخش‌های خدماتی، صنعتی و کشاورزی می‌شود.

کشاورزی: به طور تقریبی در حدود 19 درصد مساحت استان مرکزی را اراضی کشاورزی تشکیل می‌دهند و کشاورزی یکی از مشاغل مهم ساکنان این استان به شمار می‌رود.

مهم‌ترین محصولات کشاورزی استان مرکزی عبارتند از گندم، جو، حبوبات، آفتابگردان، پنبه، چغندرقند، گوجه فرنگی و پیاز. همچنین در این استان برخی از محصولات به عمل آمده بیش از میزان مصرف محلی بوده و در نتیجه به استان‌های مجاور صادر می‌شود که از جمله آن می‌توان به گندم، جو، انگور، سبزیجات و خشکبار (از شهرستان اراک)، انار، طالبی و پسته (از شهرستان ساوه)، کاهو و گل (از شهرستان محلات)، بادام و گردو (از شهرستان تفرش) و لوبیا و گندم (از شهرستان خمین) اشاره نمود.

محصولات کشاورزی استان مرکزی     محصولات زراعی استان مرکزی

پرورش گل در شهرستان محلات

پرورش گل در شهرستان محلات استان مرکزی

دامداری: استان مرکزی به لحاظ موقعیت خاص خود از نظر دامپروری اهمیت بسیاری دارد. از آنجا که 50 درصد از مردم این استان در روستاها زندگی می‌کنند، ایشان در کنار کشاورزی، به پرورش انواع دام نیز اشتغال دارند. از طرفی قرارگیری در میان رشته کوه‌های البرز و زاگرس، تنوع اقلیمی استان (که ناشی از نوسانات ارتفاعی آن است) و میزان نزولات جوی در فصول مختلف، طبیعت ویژه‌ای را از جهت رویش گیاهی در استان مرکزی به وجود آورده است از این رو استان مرکزی دارای مراتع طبیعی غنی می‌باشد که برای پرورش انواع دام و طیور و حتی پرورش زنبور عسل مناسب است. نواحی سربند و دامنه‌های راسوند، به دلیل ویژگی‌های اقلیمی، از پرآب‌ترین و سرسبزترین مناطق استان مرکزی محسوب می‌گردد. البته در نواحی غربی و جنوب غربی استان مرکزی به دلیل برخورداری از زمستان سرد و پربرف، امکان نگهداری گله‌های گوسفند و بز بسیار محدود است و دام‌ها به مدت زیادی در آغل‌ها نگهداری می‌شوند و تنها چند ماه از سال می‌توانند از مراتع ییلاقی و کوهستانی استفاده نمایند در این شرایط نگهداری دام‌ها تنها در روستاهایی که قدرت ذخیره علوفه زمستانی را دارند، امکان‌پذیر است. در مقابل در نواحی شرقی و شمال شرقی استان و اطراف سیله و دشت‌های مجاور آن به علت گرمای هوا، در برخی مواقع کوچ موقت گوسفند و بز فراهم می‌باشد. در اطراف اراک و خمین و شهرهای دیگر استان، گاوداری و مرغداری‌های جدیدی احداث شده‌اند که نیازهای مصرف‌کنندگان را تأمین می‌نمایند.

صنایع کارخانه‌ای: استان مرکزی از جمله استان‌های صنعتی کشور محسوب می‌شود و وجود صنایع مادر در اراک و کارخانه‌های تولیدی در شهرستان ساوه، این استان را به یکی از قطب‌های صنعتی کشور تبدیل نموده است. 

مهم‌ترین کارخانه‌های صنعتی استان مرکزی عبارتند از ماشین ‌سازی، آلومینیوم‌ سازی، کابل ‌سازی، کمباین سازی، لاستیک ‌سازی و کارخانه سازنده ماشین‌آلات راهسازی هپکو. کارخانه‌های سازنده پروفیل و لوله‌های آبیاری آلومینیومی، کارخانه‌های سازنده پایه فلزی انتقال نیرو آونگان، کارخانه ادوات کشاورزی، کارخانه تولید نورد آلومینیوم، رنگ روناس، نیروگاه حرارتی آذرآب و مجتمع پتروشیمی اراک.

نیروگاه حرارتی شازند در استان مرکزی

مجتمع پتروشیمی اراک با ظرفیت بیش از یک میلیون تُن، مواد اولیه خود را از طریق پالایشگاه هفتم اراک تأمین می‌نماید. محصولات این مجتمع که عبارتند از ایزوبوتانول، نرمال بوتانول، منواتیلن گلایکول، دوتیل هگزانول، بنزین پیرولیز، پلی بوتاوین رابر و وینیل استات منومر، به بیش از 24 کشور جهان صادر می‌گردند.

پالایشگاه اراک در استان مرکزی

صنایع دستی: زنان و دختران عشایر استان مرکزی یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان صنایع دستی در استان مرکزی می‌باشند.

مهم‌ترین صنایع دستی استان مرکزی عبارت است از قالی، جاجیم، سفال، صابون‌سازی، گیوه‌بافی، آینه‌کاری، گچبری، سوزن‌دوزی، هنرهای چوبی (منبت، معرق، پیکرتراشی، نازک‌کاری، سازهای سنتی، خراطی و مشبک)، صنایع فلزی (قلم‌زنی، مسگری، چلنگری و علامت‌سازی) و ... .

معادن استان مرکزی

در استان مرکزی 112 معدن مختلف وجود دارد که بیشتر آن‌ها مربوط به مصالح ساختمانی است. از مهم‌ترین معادن استان مرکزی می‌توان از سنگ آهن در شمس‌آباد اراک و معادن سرب، روی، منگنز، بارتیتین، سنگ تراورتن، گچ و سنگ نمک را می‌توان یاد کرد. همچنین در اطراف شهر نیم‌وَر (نیمور) شهرستان محلات، معادن تراورتن بسیار زیاد است.

 
 

«گردآوری شده توسط دپارتمان پژوهش جغرافیایی گروه صنعتی پاکمن»

1- www.iran.ir

2- www.amar.org.com

3- www.iransetarehgasht.com

4- www.irimo.ir

5- www.jjtvn.ir

6- www.tebyan.net

7- www.fa.wikipedia.org

8- www.markazi.irib.ir

9- www.forum.ghoghnous.ir

10- www.70gholeh.blogfa.com

11- www.hajirezvan.blogfa.com

12- www.molkarak.blogfa.com

13- www.khomein.jalalnews.com

14- www.iranvillage.ir

15- www.mountaineeringclub.blogfa.com

16- www.anbarte.blogfa.com

17- www.sh-m-g-a.blogfa.com

18- www.irandeserts.com

19- www.kaanoon.blogfa.com

20- www.caving-in-iran.org

21- www.beinabein.com

22- www.magiran.com

23- www.robatia.ir

24- www.iranpedia.ir

25- www.khanabad.ir

26- www.aryabantravel.com

27- www.irancaves.com

28- www.savehershad.ir

29- www.vafs.blogfa.com

30- www.jos.ut.ac.ir

31- www.negahmedia.ir

32- www.markazi.doe.ir

33- www.ijbio.ir

34- www.khomeincity.blogfa.com

35- www.mazlaghanchay.blogfa.com

36- www.asnaf118.com

37- www.gardeshgari-iran.ir

38- www.khomeinfishers.mihanblog.com

39- www.hh1548.blogfa.com

40- www.sites.google.com

41- www.markazimet.ir

42- www.af.samta.ir

43- www.mehrnews.com

44- www.wikimapia.org

45- www.vahsh.ir

46- www.irna.ir

47- www.iew.ir

48- www.fa.tpo.ir

49- www.tebyan-zn.ir

50- www.yjc.ir

51- www.mahmodabedi41.blogfa.com

52- www.youtours.ir

53- www.itto-arak.savehsara.aftab.cc

منابع عکس‌ها

www.iran.ir

www.anobanini.ir

www.fa.wikipedia.org

www.sfida-markazi.ir

www.arakphoto.blogspot.com

www.nooraghayee.com

www.tafresh89.mihanblog.com

www.ugo.cn

www.varshahid.blogfa.com

www.mehrnews.com

www.famenin.blogfa.com

www.piaro.blogfa.com

www.akstube.com

www.geolocation.ws

www.molkarak.blogfa.com

www.khomein.jalalnews.com

www.havairan.com

www.borjak-sofal.blogfa.com

www.gashtaniha.com

www.irangpstracks.com

www.ehsimi.blogfa.com

www.irancaves.com

www.espilat.com

www.caving-in-iran.org

www.aradclub.com

www.irandeserts.com

www.behrah.com

www.robatia.ir

www.alltravels.com

www.khanabad.ir

www.taraz-chb.blogfa.com

www.yshariatmadari.blogfa.com

www.azhkahan.com

www.panoramio.com

www.persianv.com

www.isna.ir

www.anobanini.blogfa.com

www.arak.ir

www.mali88.blogfa.com

www.geography.kermanedu.ir

www.1881.pro

www.mahdiabad.blogfa.com

www.fouman.com

www.savehsara.aftab.cc

www.mw1.google.com

www.hammihan.com

www.diyareaftab.ir

www.hamshahrionline.ir

www.wikimapia.org

www.farsnews.com

www.gheshlagh.loxblog.com

www.1998-2013.blogfa.com

www.iren.ir

www.parsacity.com

www.vahsh.ir

www.pavehshar.blogfa.com

www.rasht.irna.ir

www.ckfu.org

www.irna.ir

www.shana.ir

www.tafreshcitynews.loxtarin.com

www.imanajloo.blogfa.com

www.sanatetourism.blogksky.com

www.youtours.ir

www.baleghlo.mihanblog.com

www.1banoghlo.blogfa.com

www.samanroosta.com

www.gardeshpedia.ir

www.savehnews.com

www.mohammaddarvish.com

مجله علمی ویکی پی جی

برداشت از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع است

 
 
نظرات درباره این مطلب
 
 
نام
پست الکترونیک
نظر
 
CAPTCHA Image
Reload Image
 
مطالب مرتبط