استان خراسان جنوبی

استان خراسان جنوبی

تعداد بازدید: 20280
کد مطلب: 14458
تاریخ انتشار: 08:54 26 دي 1391

استان خراسان جنوبی

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نام استان: خراسان جنوبی (South Khorasan)

 

مرکز استان: شهر بیرجند

 

موقعیت جغرافیایی استان:

 

عرض جغرافیایی: 30 درجه و 31 دقیقه تا 34 درجه و 53 دقیقه شمالی

 

طول جغرافیایی: 57 درجه و 3 دقیقه تا 60 درجه و57 دقیقه شرقی

 

موقعیت نسبی استان: واقع در شرق ایران

 

همسایگان استان:

 

شمال: استان خراسان رضوی

 

غرب: استان یزد

 

شرق: کشور افغانستان

 

جنوب شرق: استان سیستان و بلوچستان

 

جنوب غرب: استان کرمان

 

مساحت استان: حدود 95388 کیلومتر مربع

 

تعداد شهرستان‌ها: 8

 

نام شهرستان‌ها: بشرویه، بیرجند، درمیان، سرایان، سربیشه، فردوس، قائنات و نهبندان

 

جمعیت استان: 662534 نفر

 

فاصله مرکز استان تا تهران: 1313 کیلومتر

 

 
 

واژه «خراسان» در فارسی باستان نیامده است ولی نام شهرها و آبادی‌هایی که هر کدام جزئی از خراسان گذشته یا کنونی بوده و هستند، بارها در کتیبه‌های مختلف آمده است. واژه «خراسان» به معنای «خاور» یعنی «قسمتی که از خورشید است» می‌باشد. این واژه ترکیبی است از «خور» به معنی خورشید و «اسان» به معنی آمدن و مجموع ترکیب آن، به معنی «جایی است که از آن، خورشید برمی‌آید» و خراسان به معنی «محل طلوع خورشید» است. این سرزمین چون در شرقی‌ترین ناحیه ایران زمین قرار داشته است و خورشید زودتر از سایر نقاط در آن طلوع می‌کرده، این نام را به خود گرفته است از این رو «خور آسان» به معنای پدیدار شدن خورشید یا سرزمین بامدادان و طلوع آفتاب به کار رفته است. با استناد به این توصیف خورآسان را می‌توان سرزمین شرقی یا شرقی‌ترین ناحیه ایران زمین نیز تلقی کرد. واژه «خورآسان» در طول اعصار به سبب کثرت استعمال تحول یافته و به «خراسان» امروزی بدل گشته است. در آثار و نوشته‌های سعدی نیز واژه خراسان به همان معنای «خاور» به کار رفته است.

استان خراسان جنوبی در گذشته بخشی از خراسان بزرگ بود که در سال 1383 خورشیدی با تقسیم استان خراسان به سه استان خراسان شمالی، خراسان رضوی و خراسان جنوبی ایجاد شد.

 
 

استان خراسان جنوبی از لحاظ ناهمواری‌ها به دو بخش «کوهستانی و مرتفع»‌ در شمال و شمال غرب و «پست و هموار» در دشت‌های مرکزی و جنوبی استان تقسیم می‌شود.

61/5 درصد از مساحت استان خراسان جنوبی ارتفاعی بیش از 1200 متر دارد. به طور کلی میانگین ارتفاع این استان 1297 متر از سطح آب‌های آزاد می‌باشد و پست‌ترین نقطه آن در شمال شرقی دشت لوت (در جنوب غربی استان) با ارتفاع 581 متر از سطح دریا می‌باشد.

 
 

کوه‌های استان خراسان جنوبی بخشی از کوه‌های شرقی ايران می‌باشند که با داشتن ارتفاع زیاد، بارش بيشتری دریافت نموده و از نظر آب و هوایی، از ساير نواحی استان متمايز می‌باشند و منشأ رودهای فصلی و پيدايش سکونتگاه‌های روستايی و شهری در اين مناطق شده‌اند. ارتفاعات استان خراسان جنوبی با جهت شمال غربی- جنوب شرقی، دنباله ارتفاعات البرز می‌باشند که در سطحی نسبتاً زیاد (از شمال تا جنوب استان) تا مرز افغانستان گسترده شده‌اند.

کوه‌های استان خراسان جنوبی را می‌توان به سه گروه تقسيم کرد:

ارتفاعات شمالی؛ شامل کوه‌های آهنگران، شاس کوه، کوه سياه، علی جمالی و شتری می‌شود. اين ارتفاعات در محدوده شهرستان‌های قائنات، سرايان، فردوس و بشرويه واقع شده‌اند.

در غرب شهرستان بشرویه مجموعه ارتفاعاتی است که این منطقه را از شهرستان طبس (در استان یزد) جدا می‌سازد که از آن تحت عنوان کوه درونه، یخاب و شتران کوه نام می‌برند.

مرتفع‌ترین منطقه شهرستان قائنات، کوه‌های آهنگران با ارتفاع 2880 متر می‌باشد.

کوه‌های شهرستان فردوس کم‌ارتفاع و اغلب با شیب ملایم به دره‌ها و جلگه‌های اطراف منتهی می‌گردند. مهم‌ترین ارتفاعات شهرستان فردوس عبارتند از سفیدکوه، کوه کلات، سیاه کوه، زردکوه، کوه قراول‌خانه، کوه امرودکان، کوه تیرماهی و کوه‌های مصعبی که بلندترین این رشته ارتفاعات کوه سیاه کوه با ارتفاع 2813 متر است.

ارتفاعات مرکزی؛ شامل کوه‌های باقران، مؤمن‌آباد و شاه ناصر و ... . اين ارتفاعات بيشتر در محدوده شهرستان‌های بيرجند و درميان قرار دارند.

مناطق مرتفع شهرستان بیرجند در مقایسه با ارتفاعات البرز و زاگرس، ارتفاع زیادی ندارند. رشته ارتفاعات شمالی بیرجند دنباله کوه‌های قائنات است. باقران و مؤمن‌آباد که از مهم‌ترین ارتفاعات این شهرستان می‌باشند، به صورت دو رشته موازی از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد می‌یابند. رشته کوه باقران حدود 100 کیلومتر طول و 13 کیلومتر عرض دارد ارتفاع بلندترین قله آن 2595 متر می‌باشد. رشته کوه مؤمن‌آباد (یا میناآباد) 60 کیلومتر طول دارد و به موازات کوه باقران کشیده شده است. ارتفاع بلندترین قله آن به نام «بن در» 2782 متر می‌باشد.

ارتفاعات جنوبی؛ شامل کوه‌های باران، استند، کوه سرخ و کوه شاه (یا شاه کوه). اين ارتفاعات در محدوده شهرستان‌های سربيشه و نهبندان واقع شده‌اند. بلندترین قله این ارتفاعات کوه شاه با ارتفاع 2633 متر، واقع در جنوب دشت مختاران می‌باشد.

به طور کلی مرتفع‌ترین قله استان خراسان جنوبی با ارتفاع 2857 متر، در «کوه سیاه» واقع شده است. پس از آن قله‌های «کمر سرخ» با ارتفاع 2842 متر در شمال و «شاه کوه» با ارتفاع 2737 متر در جنوب قرار گرفته‌اند.

 
 

غارخونیک: این غار در شمال شرق روستای خونیک، در ارتفاعات مشرف به روستا در 20 کیلومتری جنوب شهر قائن (مرکز شهرستان قائنات) قرار دارد. ابزار سنگی به دست آمده از این غار همچون انواع تیغه‌های سنگی که به وسیله انسان‌های عصر پارینه سنگی میانه تراشیده شده بودند، تقریباً 30 هزار سال قدمت داشته و به ابزار یافت شده موسترین در فلات ایران شباهت کامل داشته‌اند. آثار زندگی در غار خونیک از دوران پارینه سنگی تا عصر اسلامی باقی مانده‌اند. این آثار از طبقات زیر و رو شده غار در اثر زلزله به دست آمده‌اند که مؤید قدمت زیاد این غار می‌باشد. دیواره‌های غار خونیک از سنگ‌های توروس تشکیل شده‌اند که زیبایی ویژه‌ای به محیط داخلی آن داده‌اند. اولین گمانه‌زنی‌های باستان‌شناسی در این غار در سال 1949 میلادی توسط پروفسور کالتون استانلی کوون انجام شد.

غار چِنِشت: این غار اسرارآمیز در 60 کیلومتری جنوب شهرستان سربیشه و غرب روستای چنشت بر دامنه کوه باقران قرار دارد. غار چنشت بر اساس متون تاريخی، 614 سال پيش به وسيله «سيدمحمد مشعشع» كشف شده است. بنا به قول حسامی، سيدمحمد مشعشع پس از كشف غار، اجساد سيدمحمد علوی و دو فرزندش كه از مبارزين علوی بوده‌اند و به دست عُمّال خليفه عباسی؛ «الطايع بالله»، به شهادت رسيده و در اين غار رها شده بودند را یافته و اجساد را از غار به بيرون منتقل و در سردابه‌ای به خاک سپرد و بر آن سردابه بقعه‌ای ساخت كه هم اکنون نیز آن بقعه موجود است.

غار چنشت هزاران سال پيش بر اثر وقوع زلزله‌ای مهيب ايجاد شده است. اين غار فضاهای عجيب و متفاوتی دارد و گاه عبور از آن به سختی صورت می‌گيرد. در هر نقطه‌ای از غار آثار مرگ و حيات پراكنده است. آثار حيات قطعات سفال، چوب و پارچه هستند و آثار مرگ استخوان‌های درهم شكسته و اجساد نيمه متلاشی. وجود اين آثار در غار چنشت حكايتگر اين امر است كه آن محل در دوران درازی از تاريخ به عنوان پناهگاهی امن مورد استفاده فراريان و مظلومان بوده است.

غار چنشت بيش از 59 متر طول دارد و ارتفاع برخی گذرگاه‌های آن از ده متر تجاوز می‌كند، كف غار در همه جا ناهموار است و وسعت آن حدود 90 هزار متر مربع برآورد شده است.

غار چهل چاه: غار چهل چاه در مجاورت غار چنشت واقع شده است و بيش از 1400 سال قدمت دارد و بر اساس متون تاريخی بیش از 600 سال پيش نخستين بار توسط سيد محمد مشعشع کشف شد. در داخل غار آثار حياتی متفاوتی از قبيل سفال، چوب و پارچه مشاهده شده است.  واقع شدن غار در منطقه زيبا و خوش آب و هوا و قرار گرفتن در مجاورت امامزاده سيد حامد علوی و وجود بقعه مبارکه بی‌بی زينب خاتون در 7 کيلومتری آن باعث شده همه روزه پذيرای زوار فراوانی از سراسر استان و استان‌های مجاور باشد. يک سری اعتقادات فرهنگی و مذهبی در خصوص تاريخچه غار باعث شده است که اين منطقه پتانسيل و قابليت مناسبی برای جذب گردشگر داشته باشد.

غار بتو: این غار در نزدیکی روستای چرمه در 12 کیلومتری مرکز شهر سرایان واقع است. در نزدیکی این غار زیارتگاه پیراباذر از اماکن تفریحی و زیارتی شهرستان سرایان قرار دارد. برای پیمایش این غار تجهیزات پیشرفته غارنوردی مورد نیاز می‌باشد. قندیل‌های زیبای آهکی به اشکال مختلف، حوضچه‌های آب معدنی، بلورهای زیبای کوارتز و کلسیت از شگفتی‌های داخل غار می‌باشند. پس از دهانه غار یک محوطه 50 متری قرار دارد که در انتهای آن چاهی به عمق حدوداً 25 متر به خوبی قابل رؤیت است. این غار دارای دو دهانه می‌باشد. دهانه ورودی «اژدها» نامیده می‌شود و دهانه خروجی که بسیار مخوف و عظیم است، «بتو» نام دارد.

 

غار پل خیر: این غار در روستای اندریک در 25 کیلومتری غرب قائن قرار دارد. بر روی دیواره‌های آهکی این غار اشکال زیبایی در نتیجه مرور زمان ایجاد شده است. کشف قطعات سفال در این غار نشان از کاربرد سکونتگاهی آن در طول زمان داشته است. در 500 متری غار چشمه‌ای وجود دارد.

غار جوجه: این غار در 25 کیلومتری شرق قائن و 5 کیلومتری جنوب غرب روستای خونیک علیا قرار دارد. غار جوجه یکی از شگفت‌انگیزترین غارهای طبیعی قائن است که از لحاظ باستان‌شناسی دارای اهمیت می‌باشد. این غار برخلاف اسم آن از بزرگ‌ترین غارهای شناسایی شده در استان خراسان جنوبی است که انتهای آن بر اثر زلزله یا فرسایش سنگ‌ها به مرور بسته شده است. دهانه این غار در ارتفاع تقریبی 80 متر از کف دره رو به شرق قرار دارد. ابعاد دهانه غار 2×4 متر است و ارتفاع داخل غار به 40 متر نیز می‌رسد. داخل غار متشکل از یک تالار اصلی است و تشکیلات زیبای بلوری و گل کلمی بر سطح دیواره‌ها و سطح کف مشاهده می‌شود همچنین در قسمت‌هایی از غار تشکیلات زیبای استالاکتیت و استالاگمیتی دیده می‌شود. در داخل غار می‌توان آثار پراکنده سفال را مشاهده کرد. در ابتدای غار حوضی ساخته شده از مصالح سنگ و ساروج وجود دارد. نرسیده به غار جوجه از مسیر رودخانه، در سمت چپ یک کوه سنگی دهانه‌ای به نام کال زاغو دیده می‌شود که دارای 3/5 متر عرض و 3 متر ارتفاع است. برای پیمایش این غار نیاز به تجهیزات سنگوردی می‌باشد. این غار نیز به وسیله زلزله مسدود شده و تنها 600 متر از مسیر قابل پیمایش است.

 

غار فارس: این غار در 3 کیلومتری شمال روستای ثغوری و 9 کیلومتری شهر خضری دشت بیاض در بخش نیمبلوک شهرستان قائنات قرار دارد. این غار دارای 7 دهانه می‌باشد که 5 دهانه آن در دامنه جنوبی کوهی بزرگ واقع در شمال روستا دیده می‌شود. در داخل غار آثار و بقایای استقرار انسان از دوره‌های پیش از تاریخ تا دوره سلجوقی پراکنده است. این غار یکی از سکونتگاه‌های مهم اسماعیلیان بوده است. در میان مردم منطقه از غار فارس با نام‌های غار فارسان، غار پارسان، غار سفید و غار فارس دشت بیاض یاد می‌شود. این نام برگرفته از نام شهر فارس است که از شهرهای دوره ساسانی و صدر اسلام بوده است.

غار لکی اسپیور: این غار در روستای خونیک گدار در کنار راه بیرجند به قائن واقع شده است. دهانه غار مسدود شده و از طرف هیچ ارگانی جهت باز نمودن این دهانه اقدامی صورت نگرفته است.

غار تجرگ: این غار در شمال شرقی روستای تجرگ در 30 کیلومتری غرب قائن قرار دارد.

غار بزمرده (میانکوه یا میانگور): واقع در 28 کیلومتری شمال غرب قائن

غار دوست‌آباد: این غار در 25 کیلومتری شهرستان سرایان در 3 کیلومتری جنوب غربی روستای دوست‌آباد قرار دارد.

غار دیو ورزق: واقع در روستای ورزق در جنوب غرب قائن

غار ملک: این غار در روستای خنجوک در 43 کیلومتری غرب قائن قرار دارد.

غار میرسمیع دشت بیاض: این غار در ارتفاع 1600 متری از سطح دریا در بخش خضری دشت بیاض قرار دارد.

 

از دیگر غارهای استان خراسان جنوبی غار برج کوه، غار خدنگ، غار ترشو، غار نوغاب و غار پهلوان می‌باشند.

 
 

در استان خراسان جنوبی 33 دشت وجود دارد که از این تعداد 24 مورد در داخل استان قرار دارند و 9 دشت، مشترک با استان‌‌های همجوار می‌باشند. این دشت‌ها در حدّفاصل رشته کوه‌ها و ارتفاعات پراکنده استان گسترده شده‌اند. دشت‌های واقع در شمال استان، به دلیل هموار بودن و شرایط مناسب برای کشاورزی، جمعیت زیادی در آن‌ها زندگی می‌کنند اما دشت‌های واقع در شمال غرب، شمال شرق و جنوب غرب استان، به دلیل تأثیرپذیری از کویر لوت و نمک، به صورت دَق و کویر مشاهده می‌شوند و از نظر کشاورزی اهمیت چندانی نداشته و در معرض جریان شن‌های روان می‌باشند.

دشت‌های استان خراسان جنوبی عبارتند از: دشت سرایان، دشت بیرجند، دشت درمیان و دشت مختاران.

 
 

بیش از 22 درصد مساحت استان خراسان جنوبی را بیابان‌ها تشکیل داده‌اند که این مقدار بیش از 6 درصد از بیابان‌های کل کشور را شامل می‌شود. این بیابان‌ها شامل اراضی کویری، تپه‌های ماسه‌ای، اراضی شور و نمکزار است که در نواحی غربی، جنوبی و شرقی استان پراکنده شده‌ و به شکل نعل اسب (U شکل)، کوه‌ها را دربر گرفته‌اند. یکی از اشکال مورفولوژیک این استان «دَق» می‌باشد که در نتیجه تجمع رسوبات در چاله‌ها به وجود می‌آید مانند دق پترگان در شرق قائنات، دق محمدآباد در جنوب سرایان و دق اکبرآباد. در اصطلاح عامیانه دق به منطقه‌ای گفته می‌شود که گیاه و علف در آن نمی‌روید و دارای زمین سخت و کوبیده شده‌ است.

دق اکبرآباد (دق گیو): دق اکبرآباد در شمال غربی کویر لوت و در جنوب روستای اکبرآباد (گیو) واقع شده و فاصله آن تا شهر بیرجند در حدود 100 کیلومتر می‌باشد. این منطقه وسیع به طول 25 کیلومتر و عرض حدود 6 کیلومتر، از خاک‌های سِلِه بسته با درصد نمک بالا تشکیل شده است و به همین سبب پوشش گیاهی در این منطقه بسیار ضعیف می‌باشد و در بعضی نقاط بوته‌های اسکنبیل و تاغ قابل رؤیت هستند. پوشش جانوری این منطقه نیز به دلیل نبود آب و گیاهان، بسیار ضعیف است. در این منطقه نوعی خزنده به نام  آگاما قابل رؤیت می‌باشد.

دق پترگان: دق پترگان با مساحت 212/5 کیلومتر مربع، در شرق زیرکوه در منطقه مرزی واقع شده و فاصله آن از قائن 135 کیلومتر می‌‌باشد. ارتفاع این دق از سطح آب‌های آزاد 610 متر می‌باشد. پوشش گیاهی این منطقه شامل درختچه‌های گز و تاغ به صورت پراکنده می‌باشد که در نتیجه حرکت باد، تپه‌های کوچکی در پای این بوته‌ها تشکیل شده است. سطح آب‌های زیرزمینی در دق پترگان بالا بوده و به دلیل تبخیر شدید، سطح وسیعی از آن از نمکزار پوشیده شده است و در مواقع بارندگی سطح آن از گِل بسیار چسبناکی پوشیده شده و تردد در این محل را غیرممکن می‌سازد. بخش عمده‌ای از مساحت دق پترگان در ایران و ناحیه باریکی از شمال آن در جهت شمال شرقی افغانستان امتداد دارد. عرض دق پترگان 30 کیلومتر و طول آن به طول کل 50 کیلومتر است. سطح این کویر پوشیده از خاک‌های رسی سِلِه بسته است و در قسمت جنوب غربی آن در نزدیکی چشمه بید، سطح مرطوب دیده می‌شود.

دق محمدآباد: دق محمدآباد در 82 کیلومتری جنوب غربی قائن قرار دارد. عرض آن 10 کیلومتر و طول آن 25 کیلومتر می‌باشد. بخش عمده‌ای از مساحت این دق پوشیده از خاک‌های رسی سِلِه بسته است. پوشش گیاهی این منطقه بسیار ضعیف بوده و عمدتاً از گیاهان شورپسند (هالوفیت)، گز و تاغ تشکیل شده است. از جاذبه‌های طبیعی موجود در این منطقه ردّپاهای جانوران عظیم‌الجثه می‌باشد که در لایه‌های متعدد این منطقه دیده شده است و بنا به اظهارات زمین‌شناسان، این آثار در حدود 50 میلیون سال قدمت دارند. بنابر این مطلب، این منطقه طی میلیون‌ها سال به طور پیوسته زیستگاه مناسبی برای جانوران بوده است. شکل کلی جای پاها به صورت بیضی و اندازه بزرگ‌ترین آن‌ها 26×42 سانتی‌متر و اندازه کوچک‌ترین آن‌ها 8×12 سانتی‌متر است. حرکت جانوران به صورت گروهی و جهت حرکت آن‌ها بر اساس وضعیت فعلی محل، از شرق به غرب بوده است. دانشمندان احتمال داده‌اند که این جانوران متعلق به تیره‌ای از دایناسورها باشند.

 
 

به علت بارش محدود، بحران کم‌آبی از شمال به جنوب استان خراسان جنوبی شدیدتر می‌شود. بسیاری از رودها در سرشاخه‌ها آب دائمی دارند ولی در جنوب به کمترین مقدار خود می‌رسد. مهم‌ترین مشکلاتی که منابع آب استان با آن روبرو است، وجود لایه‌های نمکی و شکل حوضه‌های آبریز است که سبب شوری آب و خروج آب از استان می‌شود.

منابع آب استان خراسان جنوبی به دو بخش سطحی و زیرزمینی تقسیم می‌شود. مهم‌ترین رودهای استان که در چهار حوضه آبریز اصلی جریان دارند عبارتند از:

رود شور قائن (کال دونخ): رود شور بزرگ‌ترین رود شهرستان قائنات است که به نمکزار خواف (حوضه آبریز شرق) می‌ریزد. این رود از ارتفاعات غرب و جنوب غربی شهرستان قائنات سرچشمه می‌گیرد و از به هم پیوستن رودهای شاخن، رود باز، کال خونیک و رود آلنج به وجود می‌آید. این رودخانه در جهت شمال شرقی جریان می‌یابد و پس از مشروب ساختن روستاهای فرخی، امیرآباد و ابراهیم‌آباد در شمال شرق قائنات، از استان خراسان جنوبی خارج شده و وارد نمکزار خواف می‌شود. طول این رودخانه 260 کیلومتر است و به علت عبور از زمین‌های شور، آب آن نامطلوب است.

رودخانه حاجی‌آباد (رود بمرود یا خوشبخت): این رود از ارتفاعات جنوب شرق شهرستان قائن (کوه‌های زهان) سرچشمه می‌گیرد و سرشاخه‌های اصلی آن عبارتند از رود مولید، رود علی‌آباد، رود شور و رود افین. این رودخانه پس از مشروب ساختن اراضی روستاهای کبودان، زهان و افین به سد مخزنی حاجی‌آباد در 5 کیلومتری شهر حاجی‌آباد و در نهایت دق پترگان وارد می‌شود. طول این رودخانه 135 کیلومتر است. با احداث سد حاجی‌آباد امکان کنترل سیلاب‌ها، توسعه کشاورزی و پرورش آبزیان به وجود آمده است.

رود زو: این رود از ارتفاعات شمال سرایان سرچشمه می‌گیرد و با احداث سد مخزنی شهید پارسا در 2 کیلومتری روستای چرمه، امکان مهار این رود وجود دارد.

رود بلده (چهل): این رود از ارتفاعات کلات و تیرماهی در شهرستان فردوس سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری اراضی باغستان و اسلامیه، به کال نمک می‌ریزد.

رودخانه فخرود: این رودخانه از ارتفاعات شمال غربی شهرستان درمیان در اطراف روستاهای نقنج و نگینان (کوه گینو) سرچشمه می‌گیرد و از مرکز دشت‌های بورنگ و درمیان (اسدیه) عبور می‌کند و به سد رزه (در 35 کیلومتری جنوب شرق اسدیه) و در نهایت به دق تندی در افغانستان ختم می‌گردد. نزدیک‌ترین شهر به این رود شهر اسدیه است. طول این رودخانه تا مرز 155 کیلومتر است و رودهای فرعی جاجنگ، خورشیدان، درمیان و زالیران به آن می‌پیوندد. با احداث سد زره بر روی این رودخانه ضمن کنترل سیلاب‌ها امکان تهیه آب برای کشاورزی نیز فراهم می‌شود.

رود بندان: این رود از کوه‌های بی بی مریم واقع در شرق شوسف سرچشمه می‌گیرد و به دریاچه هامون در مرز ایران و افغانستان می‌ریزد.

رودخانه شور بیرجند (شاهرود): این رودخانه که تنها رودخانه دائمی حوضه آبریز دشت لوت است از ارتفاعات شهرستان سربیشه سرچشمه می‌گیرد و پس از زهکشی دشت بیرجند و خوسف به رود گاریجگان می‌پیوندد و در نهایت به دشت لوت می‌ریزد. این رودخانه در حوالی بیرجند و خوسف به نام «شاهرود» یا «رود بیرجند» و در پایان «رود شور» نامیده می‌شود. طول این رودخانه 280 کیلومتر است.

 
 

به دلیل آن که استان خراسان جنوبی از آب و هوای خشک و نیمه خشک برخوردار است، در این استان همواره آب اهمیتی خاص و حیاتی داشته است به طوری که نیاکان ما با حفر اولین قنات‌ها، ایجاد آب‌بندها و جمع‌آوری سیلاب سعی در رفع این مشکل داشته‌اند. متأسفانه این استان به دلیل خشکسالی‌های پی در پی و بهره‌برداری بیش از حد از آب‌های زیرزمینی، با افت شدید منابع آب مواجه است. بهره‌برداری بیش از حد از منابع آب زیرزمینی و کمبود بارندگی مشکلاتی از جمله خشک شدن قنات‌ها و چشمه‌ها، شور شدن تدریجی آب‌های زمینی و کمبود آب برای تأمین مصرف شرب و صنایع را در این استان به وجود آورده است.

انواع قنات‌های استان خراسان جنوبی عبارتند از قنات‌های کوهستانی و قنات‌های دشتی.

قنات‌های کوهستانی: این نوع قنات‌ها در نواحی کوهستانی و کف دره‌ها حفر شده‌اند و از آب باران و برف که در ارتفاعات وجود دارند، تغذیه می‌شوند. میزان آبدهی این گونه قنات‌ها ثابت نیست به طور مثال در بهار که حجم برف و باران زیاد می‌شود، آب آن‌ها زیاد و در تابستان کم می‌شود. عده‌ای از این گونه قنات‌ها را چشمه‌سار می‌نامند.

قنات‌های دشتی: این نوع قنات‌ها در دشت‌ها حفر می‌شوند و از منابع عمیق آب زیرزمینی سرچشمه می‌گیرند. طول این قنات‌ها نسبتاً زیاد و آب آن‌ها در همه فصول سال تقریباً ثابت است.

در اینجا بد نیست به این نکته اشاره شود که شهر بیرجند (مرکز استان خراسان جنوبی) اولین شهر در کشور است که از امتیاز آب لوله‌کشی برخوردار شده است. در سال 1302 با ابتکار تعدادی افراد خیّر و با هدف رفع مشکل کم‌آبی و دستیابی به آب سالم و بهداشتی با خریداری دو رشته قنات علی‌آباد و اسفهرود در دامنه کوه باقران و احداث خط لوله‌ای به طول 9 کیلومتر و انتقال آب قنات‌های مذکور به شهر و هدایت آن به مخزنی که در مرتفع‌ترین تپه ماهورهای غربی- شرقی بیرجند احداث شده بود و نصب چند شیر عمومی در معابر شهر، زمینه استفاده از آب لوله‌کشی بهداشی را فراهم کردند که این تأسیسات در زمان خود تأسیساتی منحصر به فرد تلقی می‌شد که در سایر شهرهای کشور مشابه آن یافت نمی‌شد. قسمتی از لوله‌های مورد نیاز جهت انجام این پروژه از هندوستان و قسمتی از آن همزمان با خاتمه جنگ جهانی اول از اردوگاه نیروهای انگلیسی در منطقه سفیدابه با شتر به بیرجند حمل گردید.

                

چشمه آبگرم فردوس: آبگرم معدنی فردوس با قدمت 200 ساله در کیلومتر 22 جاده فردوس- بجستان واقع شده است. آب این چشمه‌ها به دلیل داشتن املاح مختلف از جمله مواد معدنی گوگردی، از خواص دارویی بسیاری برای درمان بیماری‌های پوستی و مفصلی برخوردار است. این آبگرم از چشمه‌ای می‌جوشد و درون استخری سرازیر می‌شود. آب این چشمه پس از زمین ‌لرزه سال 1347 کاملاً خشک شد ولی بعد از دو سال خود به خود شروع به جوشیدن نمود.

از آنجا که همه ساله افراد زیادی به آبگرم فردوس مراجعه می‌نمایند، 60 دستگاه اطاق معمولی و کانکس برای استراحت مسافران و 21 دستگاه سوئیت در این مجموعه احداث شده است. احداث رستوران ویلایی در مجموعه آبگرم معدنی فردوس یکی از امکانات موجود جهت رفاه حال مسافران می‌باشد. احداث جاده جدید ورودی آبگرم، احداث مجتمع آب‌درمانی شامل استخر شنا، جکوزی و دوش آبگرم از جمله اقدامات صورت گرفته در مجموعه آبگرم معدنی فردوس است.

چشمه آبگرم لوط (لوت): این چشمه واقع در کویر لوت متعلق به شهر خوسف شهرستان بیرجند می‌باشد. گفته می‌شود آب این چشمه خواص درمانی داشته و برای بیماری‌های مفصلی، کمر درد، پا درد و اعصاب و روان مناسب است.

آبگرم گزیک: آبگرم گزیک در روستای آبگرم بخش گزیک شهرستان درمیان واقع شده است. بخش گزیک یکی از بخش‌های مرزی شهرستان درمیان است که از شرق 90 کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان دارد و در فاصله 25 کیلومتری اسدیه (مرکز شهرستان درمیان) و 130 کیلومتری بیرجند (مرکز استان) قرار دارد. در مجاورت چشمه آب معدنی گزیک آرامگاه سلطان ابراهیم رضا (ع) قرار دارد و همین امر سبب حضور چشمگیر زائران و مسافران از اقصی نقاط کشور جهت زیارت و استفاده از این چشمه معدنی شده است.

چشمه آب معدنی آب ترش: این چشمه آب معدنی در حدّفاصل محور بیرجند- سربیشه در فاصله 65 کیلومتری بیرجند و شمال شهرستان سربیشه واقع شده است و از دیرباز مردم به دلیل اعتقادات خاصی که به آب آن داشتند، مورد توجه قرار گرفته است. این چشمه دارای آب سرد می‌باشد و دارای خواصی می‌باشد که برای درمان بیماری‌های پوستی، اعصاب و روان و گرفتگی عضلات مناسب است.

چشمه آب معدنی گندگان: این چشمه در 12 کیلومتری سربیشه واقع شده است.

چشمه آبگرم علم‌آباد: این چشمه در شمال شرق شهرستان سربیشه از داخل شکاف سنگ‌های آتشفشانی بازالتی از زمین خارج می‌شود.

چشمه آب معدنی تناک: این چشمه در روستای تناک از بخش مود شهرستان سربیشه قرار دارد.

چشمه آب معدنی سیاه دره: این چشمه آب معدنی جنب کلاته سلیمان در بخش مود شهرستان سربیشه قرار دارد. آب این چشمه به رنگ سبز است.

 
 

دریاچه‌هایی که در استان خراسان جنوبی وجود دارند در واقع ذخیره‌گاه‌های آب در پشت سدهای احداث شده در این استان می‌باشند و به خاطر نوع اقلیم این منطقه و بارندگی اندک، دریاچه طبیعی در این استان وجود ندارد. پس از وقوع بارندگی‌ها (عمدتاً بارش‌های رگباری)، روان‌آب‌ها با توجه به شکل حوضه‌های آبریز، به صورت واگرا از این استان خارج می‌شوند. برای مهار این روان‌آب‌ها از گذشته‌های دور در سراسر استان بندهایی ایجاد شده است که در زیر به شرح آن می‌پردازیم.

بند دره: این بند، بزرگترین بند کوهستانی شهر بیرجند است که به دستور امیر شوکت‌الملک در زمان قاجاریه در سال 1294 هجری قمری ساخته شده ‌است. این بند در 5 کیلومتری انتهای خیابان مدرس بیرجند در میان کوه‌های جنوب این شهر به نام رشته کوه باقران واقع است. بند دره از سنگ، آجر و ملات ساروج ساخته شده‌ است و طول تاج آن 31 متر، عرض تاج آن 3 تا 5 متر و ارتفاع آن حدود 13 متر است. وسعت دریاچه بند دره در حدود 3 هکتار است و آب آن از طریق نزولات جوی تأمین می‌شود. در کنار صخره شرقی این بند سرریزی تعبیه شده است که مازاد آب بند از طریق آن به بیرون می‌ریزد و به مصرف کشاورزی می‌رسد.

بند عمر شاه: این بند تاریخی در فاصله 2 کیلومتری جنوب غرب بیرجند با جهت شرقی- غربی در مسیر رودخانه‌ای فصلی در داخل رشته کوه باقران بنا شده است. این سد با هدف ذخیره آب و مهار سیلاب‌ها با مصالح آجر، سنگ و ملات ساروج ساخته شده است. طول تاج این بند 27 متر، عرض آن 4 تا 6 متر و ارتفاع دیواره آن 13 متر می‌باشد. در طرفین کانال تخلیه اضطراری آب، دو پشت‌بند به عرض 1/70 متر بنا شده که سبب استحکام بیشتر بند شده است. این سد از سازه‌های آبی متعلق به دوره قاجار و زمان حکمرانی حشمت‌الملک (نیمه دوم قرن 13 هجری قمری) می‌باشد. این بند در سال 1367 از سوی اداره کشاورزی مورد بازسازی قرار گرفت که این امر موجب مخدوش شدن چهره تاریخی این اثر شد.

بند عمر شاه همچون بند دره علاوه بر اهمیت تاریخی، از لحاظ گردشگری و تفرجگاهی نیز حائز اهمیت می‌باشد.

بند النگ (چارده): بند تاریخی النگ در 5 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند در دره‌ای واقع در رشته کوه باقران و در مسیر رودخانه‌ای فصلی قرار دارد. ارتفاع بند 5 متر، طول تاج آن 22 متر و عرض تاج آن بین 3/30 تا 3/60 متر می‌باشد و از این نظر از بند دره و بند عمر شاه کوچک‌تر است. این بند از لحاظ معماری ساده و بدون پیچیدگی است و از مصالح سنگ، آجر و ملات ساروج و به منظور مهار جریان سیلاب‌ها و رودهای فصلی ساخته شده است. دو پشت‌بند در دو طرف کانال تخلیه آب احداث شده است. این پشت‌بندها با سنگ و ساروج به طول 1 متر و عرض 80 سانتی‌متر و ارتفاع 50 متر ساخته شده‌اند. کار تخلیه آب پشت‌بند توسط کانال تخلیه بند با ارتفاع 2 متر و عرض بیش از 1 متر انجام می‌گیرد. این بند نیز متعلق به دوره قاجار می‌باشد.

بند بیهود: این بند واقع در روستای بیهود مرکز دهستان پیشکوه در قسمت جنوب غربی شهرستان قائنات در فاصله 50 کیلومتری شهر قائن می‌باشد. این سد احتمالاً در زمان صفاریان بر روی رودخانه موبیان یا میان بیاض احداث و در زمان شوکت‌الملک؛ حکمران قائن، مرمت و بازسازی شد. مصالح ساختمانی سد قدیمی از آجر و ساروج بوده و در سال 1364 عملیات اجرایی سد بتونی جدید در محل سد قدیمی آغاز و در سال 1369 به بهره‌برداری رسید. ارتفاع نهایی سد 23 متر، طول تاج 100 متر و طول کف آن 97 متر با گنجایش 4/5 میلیون مترمکعب می‌باشد. 400 هکتار از اراضی دشت نیمبلوک توسط این سد آبیاری می‌شود. در کنار سد کانال آبرسانی به طول 9/5 کیلومتر جهت انتقال 200 لیتر آب در ثانیه احداث گردیده است. این سد نقش بسزایی در تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی داشته است.

سد رزه: تنها سد بتنی در استان است که در شهرستان درمیان در 135 کیلومتری جنوب شرق بیرجند بر روی رودخانه فخرود با هدف کنترل سیلاب‌های فصلی، ذخیره‌سازی و تنظیم حدود 8 میلیون مترمکعب روان‌آب جهت مشروب کردن 600 هکتار از اراضی پایین‌دست احداث شده است. سدهای استان به منظور تأمین آب کشاورزی و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی احداث شده‌اند.

سد شهید پارسا: سد مخزنی شهید پارسا در بالادست سد تاریخی زو (متعلق به دوره ساسانیان) در 10 کیلومتری شهر سرایان بر روی رودخانه زو جهت مهار این رود احداث شده است. این سد از نوع خاکی با هسته رسی غیرهمگن می‌باشد. طول تاج آن 287/5 متر، عرض تاج 6 متر و ارتفاع آن 30/5 متر از کف است. حجم کلی مخزن آن 3/17 میلیون مترمکعب است که در سال 1369 به بهره‌برداری رسید.

سد حاجی‌آباد: سد مخزنی حاجی‌آباد در 83 کیلومتری شرق قائن و در 2 کیلومتری شهر حاجی‌آباد (مرکز بخش زیرکوه) فاصله دارد. این سد خاکی با هسته رسی بر روی رودخانه حاجی‌آباد یا بمرود به منظور کنترل آب رودخانه احداث شده است. ظرفیت این سد 5/6 میلیون مترمکعب بوده و به ابعاد طول 400 متر، عرض 8 متر و ارتفاع تاج 31 متر می‌باشد.

بند سَردَوان در قائنات و سد زنوک در فریز خوسف از دیگر سدهای این استان می‌باشند.

 
 

آبشار چارده: روستای چارده (=چهارده، 14) از آن جهت به این نام خوانده می‌شود که در اطراف روستا 14 عدد آبشار کوچک وجود دارد. مجموعه آبشارها در ارتفاعات باقران در شمال بیرجند قرار دارند. نخستین و مرتفع‌ترین آبشار 7 متر ارتفاع دارد. این روستای کوچک و دورافتاده به دو قسمت پایین و بالا تقسیم می‌شود. مردمان مهمان‌نواز این منطقه که پذیرایی از مسافران را در حق ایشان تمام می‌کنند، اکثراً به کار سبدبافی اشتغال دارند. با ورود به شهر بیرجند و عبور از خیابان غفاری، دانشگاه آزاد و بیدخت، دره چهارده قرار دارد که خانه‌های سنگی و زیبای آن با کوچه‌های باریک بسیار دیدنی و جالب می‌باشند. در طول مسیر تا رسیدن به آبشار چند چشمه یا قنات کوچک وجود دارند که داخل آن‌ها ترکه‌های بادام کوهی خیسانده شده تا نرم شوند و برای سبدبافی آماده گردند.

 

آبشار گیوک: آبشار گیوک از آبشارهای جالب توجه در حومه بیرجند می‌باشد که در نزدیکی روستای گیوک در 5 کیلومتری جاده بیرجند- کرمان واقع شده است. این آبشار در انتهای دره‌ای سرسبز قرار دارد که در سال‌های اخیر به دلیل ایجاد سد گیوک از زیبایی آن کاسته شده است ولی با این وجود هر سال در ماه‌های مناسب صدها علاقه‌مند به طبیعت از آن بازدید می‌نمایند. برای دسترسی به این آبشار از ابتدای جاده بیرجند به خوسف و در کنار شهرک صنعتی، مسیری فرعی به سمت جنوب قرار دارد که پس از عبور از روستاهای دهنو، زینی و نوکند، به گیوک منتهی می‌شود. این محل دارای سد و آبشاری زیباست که با تابلوهایی مشخص شده است. باغ‌های زرشک، بادام، توت، انگور و زردآلو در این مسیر خودنمایی می‌کنند.

آبشارهای دره سبزكوه: این آبشارها در 35 كيلومتری شمال سرايان واقع شده‌اند.

 
 

استان خراسان جنوبی تحت تأثیر عرض جغرافیایی، ارتفاع از سطح دریا، دوری از منابع رطوبتی، ناهمواری‌ها و مجاورت با دشت لوت و دشت کویر، از شرایط اقلیمی «خشک و بیابانی» در نواحی پست و آب و هوای «نیمه خشک و معتدل» در نواحی کوهستانی و مرتفع برخوردار است به طوری که دره‌های واقع در رشته كوه‌های منطقه از جمله رشته كوه باقران، از جمله مناطق ييلاقی و خوش آب و هوای اين استان محسوب می‌شوند.

ورود توده‌های هوا به استان، از جمله دلایل اصلی تغییرات آب و هوایی است که عبارتند از:

توده‌های هوای سرد قطبی (سیبری): این توده‌های هوا از اواخر فصل پاییز، استان را تحت تأثیر قرار می‌دهند و موجب کاهش دما می‌شوند و پس از برخورد با توده‌های مرطوب غربی، ریزش‌های جوی را به وجود می‌آورند.

توده‌های هوای مرطوب غربی (مدیترانه‌ای) و جنوب غربی: این توده‌های هوا که از سمت شمال غرب و غرب در زمستان و اوایل بهار به این استان وارد می‌شوند، در بارندگی نقش عمده‌ای دارند. توده‌های هوای سودانی نیز که از سمت جنوب غربی وارد منطقه می‌شوند، بارندگی‌هایی را ایجاد می‌کنند.

توده‌های هوایی جنوب شرقی (موسمی): منشأ این توده‌های هوا از اقیانوس هند می‌باشد که از سمت جنوب شرقی وارد استان می‌شوند و به ندرت در برخی سال‌ها در فصل تابستان رگبارهای پراکنده را به وجود می‌آورند.

توده هوای گرم و خشک: این توده هوا نقش عمده‌ای در تشدید دما دارد و به سبب فقر رطوبت، بارندگی ایجاد نمی‌کند و نفوذ آن از سمت جنوب معمولاً با گرد و غبار همراه است.

بادهای 120 روزه سیستان: این بادها در فصل تابستان از ارتفاعات افغانستان با جهت شمال شرقی و شرق می‌وزند و موجب شکل‌گیری طوفان‌های شن و ریگ‌های روان می‌شوند.

میانگین بارش سالانه در این استان از شمال به جنوب استان کاهش می‌یابد. میانگین بارش در استان خراسان جنوبی حدود 200 ميلی‌متر در سال است که بیشترین میزان آن مربوط به فصل‌های زمستان و بهار می‌شود. تعداد روزهای خشک در مناطق مختلف استان بین 200 تا 270 روز در سال می‌باشد. میانگین دمای سالانه استان از شمال به جنوب و از شرق به غرب افزایش می‌یابد. بيشترين درجه حرارت استان در تابستان‌ها 40 درجه سانتی‌گراد و کمترين آن در زمستان‌ها 10 درجه زير صفر است.

 
 

95 درصد مساحت این استان را عرصه‌های طبیعی دربر می‌گیرد که از این میزان 22/7 درصد بیابانی، 63/3 درصد مراتع بیابانی و 7/2 درصد مراتع خوب و متوسط و 6/8 درصد جنگلی است. 880/334 هکتار از مساحت این استان جزو کانون‌های بحرانی فرسایش بادی است که شهرستان قائنات با 242/472 هکتار دارای بیشترین سطح و شهرستان سرایان با 27/787 هکتار، دارای کمترین سطح کانون بحران فرسایش بادی است.

 
 

پوشش گیاهی یک منطقه از اقلیم آن منطقه تأثیر می‌پذیرد بنابراین از آنجا که در استان خراسان جنوبی آب و هوای متنوعی در ارتفاعات و نقاط همجوار با دشت کویر و دشت لوت وجود دارد، پوشش گیاهی متفاوتی نیز در این نواحی دیده می‌شود. در نواحی کوهستانی پوشش گیاهی فشرده‌تر و از استپ‌های کوهستانی تشکیل شده است ولی در نواحی شرقی، جنوبی و غربی پوشش گیاهی تنک‌تر و گیاهان شورپسند وجود دارد.

پوشش گیاهی استان خراسان جنوبی را می‌توان به دو دسته جنگل‌ها و مراتع تقسیم‌بندی نمود. جنگل‌های استان خراسان جنوبی با مساحت 611631 هکتار، جزو جنگل‌های ناحیه رویشی ایران- تورانی بوده و از نظر کیفی 3112 هکتار را جنگل‌های نیمه انبوه و 608519 هکتار را جنگل‌های تنک به خود اختصاص داده‌اند. مساحت جنگل‌های استان خراسان جنوبی تقریباً 4/4 درصد جنگل‌های کشور، 14/55 درصد جنگل‌های ناحیه رویشی ایران- تورانی و 6/76 درصد عرصه‌های طبیعی استان را دربر می‌گیرند. جنگل‌های این استان علیرغم وسعت اندک از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار می‌باشند و در گذشته وسعتی بیش از این داشته‌اند و در نتیجه رشد و توسعه جمعیت، تغییر کاربری اراضی، دامداری، تأمین انرژی و سوخت و ... از مساحت و کیفیت آن‌ها کاسته شده است. آثار باقیمانده فعلی نشان‌دهنده آن است که جنگل‌های استان در گذشته سطحی وسیع و یکپارچه بوده و در حال حاضر فقط قطعاتی پراکنده با مساحت‌های کم به جا مانده است و اگر روند گذشته استمرار یابد، نابودی و تخریب جنگل‌های موجود ناگزیر خواهد بود. 

جنگل‌های این استان را می‌توان به چهار گروه تقسیم کرد:

الف- ذخیره‌گاه‌های جنگلی: به منظور حفاظت از گونه‌های جنگلی نادر و جلوگیری از انقراض آن‌ها مناطقی تحت عنوان ذخیره‌گاه‌ جنگلی تعیین شده است. در این ذخیره‌گاه‌ها حفاظت همراه با تحقیقات و فعالیت‌های حمایتی و آموزشی برای جوامع محلی ارائه می‌شود. ذخیره‌گاه‌های جنگلی استان خراسان جنوبی با مساحت 10 هزار هکتار با گونه‌های بنه، بادامشک، دیودال، ارژن، انجیر وحشی در مناطق مختلف استان قرار دارند. مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های جنگلی استان عبارتند از:

1- ذخیره‌گاه جنگلی تگ احمدشاهی: واقع در شمال شرق نهبندان که گونه مهم آن بنه است.

2- ذخیره‌گاه جنگلی باقران (اله در): گونه‌های غالب آن بادامشک، بنه و انجیر وحشی است.

3- ذخیره‌گاه جنگلی دیودال: واقع در جنوب شرق شهرستان قائنات که گونه مهم آن دیودال است.

4- ذخیره‌گاه جنگلی سرایان: گونه مهم آن بادامشک است.

5- ذخیره‌گاه جنگلی ترشیزوک: در جنوب شرق فردوس که گونه مهم آن بادامشک است.

6- ذخیره‌گاه جنگلی کال نخاب: واقع در جنوب غرب بشرویه، گونه غالب آن ارژن و بادامشک است.

ب- پارک‌های جنگلی: این پارک‌ها با هدف افزایش تفرجگاه و فضای سبز ایجاد می‌شوند. در حال حاضر 7 پارک جنگلی به مساحت 235 هکتار در استان وجود دارد.

ج- جنگل‌های نیمه انبوه: این جنگل‌ها با وسعت 3112 هکتار با پوشش 25/5 درصد، بیشتر در شهرستان‌های درمیان، قائنات، سرایان وجود دارند و گونه‌های گیاهی موجود در آن‌ها بنه و بادامشک است.

د- جنگل‌های تنک: جنگل‌های تنک با پوشش 5 تا 25 درصد و با وسعت 608519 هکتار اغلب در شهرستان‌های استان وجود دارند و گونه‌های درختی آن بنه، بادامشک، ارغوان، انجیر وحشی، کهور و تنگرس است.

عوامل متعددی سبب از بین رفتن جنگل‌های این استان می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از شرایط سخت اقلیمی همچون بارش اندک، نوسانات حرارتی و خشکسالی‌های متعدد، بهره‌برداری‌های غیراصولی و بی‌رویه، افزایش تخریب جنگل‌ها و تغییر کاربری آن‌ها.

مراتع استان خراسان جنوبی در گذشته در مقایسه با مراتع موجود، بسیار غنی‌تر بوده‌اند اما به دلیل عدم توجه و دخالت عوامل مختلفی همچون چرای بی‌رویه دام، خشکسالی، شخم زمین برای کشت دیم، بوته‌کَنی و جمع‌آوری گیاهان دارویی، سطح وسیعی از مراتع از بین رفته‌اند. انواع مراتع استان عبارتند از:

مراتع متراکم (خوب): گسترش این مراتع در بخش‌های شمالی بیشتر از سایر مناطق استان است. علفزارهای یک ساله و چندساله و بوته‌های درمنه در این مراتع می‌روید. بیشترین سطح این مراتع به ترتیب در شهرستان‌های قائنات، سرایان و بیرجند واقع شده است.

مراتع نیمه متراکم (متوسط): این مراتع در نقاط مختلف استان دیده می‌شوند. پوشش گیاهی این نوع مراتع شامل گیاهان علفی یک ساله و چند ساله و بوته‌هاست. بیشترین مساحت این نوع مراتع در شهرستان قائنات دیده می‌شود.

مراتع کم ارتفاع (مراتع بیابانی یا فقیر): با توجه به شرایط اقلیمی منطقه، این مراتع بخش وسیعی از استان را دربر می‌گیرند. مراتع کم ارتفاع از نظر پوشش گیاهی بسیار فقیرند. بیشترین سطح این نوع مراتع در محدوده شهرستان بیرجند واقع شده است.

مهم‌ترین عواملی که سبب تخریب مراتع استان خراسان جنوبی شده‌اند، عبارتند از زیاد بودن دام‌ها و محدود بودن مراتع، چرای زودرس دام‌ها، تبدیل اراضی مرتعی و زمین‌های ملی به دیم‌زار و مناطق مسکونی، خشکسالی‌های دوره‌ای و کمبود بارندگی، بوته‌کَنی در مراتع برای تأمین سوخت و آفات و امراض گیاهی.

 
 

عمده جانوران این استان عبارتند از:

پستانداران: انواع آهو (آهوی زرد، جیران، غزال)، بزکوهی، قوچ، میش کوهی، کفتار، یوزپلنگ، روباه، گرگ، خوک وحشی (گراز)، خارپشت ایرانی، شغال، بز وحشی.  

جوندگان: خرگوش، انواع موش (صحرایی، خرما، کور، دوپا)

پرندگان: در بعضی ارتفاعات کرکس، لاشخورهای بزرگ، عقاب، بوم، لک‌لک، باز، باز شکاری، زاغی، کلاغ، قرقی، قمری، جغد، جل، سبز قبا، کبوتر وحشی، باقرقره، انواع گنجشک و تیهو.

خزندگان و دوزیستان: سوسمارهای بزرگ (بزمجه) در مناطق کویری، مارمولک، مار کبری، مار خاردار، مار آتشی، قمچه مار، مار پلنگی، مار کوتوله، مار شتری، مار قیطانی، افعی‌های خطرناک، انواع سمندرهای زنگی، لاک‌پشت و قورباغه.

حشرات: انواع پشه، رطیل، عقرب، مگس، زنبور، کرم‌ها، پروانه، سوسک

ماهی‌ها: ماهی‌های آب شیرین و ماهی‌های رودخانه‌ای

در چند سال اخیر آهو از گونه‌های در حال انقراض بود که با اقدامات انجام شده به صورت آزاد در نوار مرزی کشور و در زیستگاه‌های آهو رهاسازی شده است. در حال حاضر تعدادی آهو در بشرویه زندگی می‌کنند و برای جلوگیری از انقراض این حیوان در منطقه حفاظت شده شاسکوه طرح پرورش و تکثیر آهوی قائن احیا و بهره‌برداری شده است. در این میان تعدادی از جانوران استان خراسان جنوبی از جمله هوبره، شاهین، گور ایرانی، بالابان، بحری و عقاب طلایی، در معرض خطر انقراض قرار دارند. گربه پالاس، گربه شنی، آهو، جبیر و زاغ بور از گونه‌های زیستی کم‌نظیر در این استان می‌باشند که نیاز به حفاظت و توجه دارند. بر اساس سرشماری‌های انجام شده در این استان کبک و تیهو بیشترین گونه پرندگان و آهو، گربه‌سانان و برخی پرندگان شکاری کمترین تعداد گونه‌های زیستی خراسان جنوبی را به خود اختصاص داده‌اند.

  

مهم‌ترین راه‌های جلوگیری از نابودی حیات وحش برخورد با شکارچیان متخلف، کنترل و مدیریت حیات وحش، جلوگیری از شکار بی‌رویه حیات وحش و ... می‌باشد. علاوه بر این در استان خراسان جنوبی تعداد محیط‌بانان نسبت به وسعت حفاظتی بسیار اندک می‌باشد. به طور متوسط باید به ازای هر 3000 هکتار یک محیط‌بان وجود داشته باشد و این در حالی است که چندین برابر این وسعت به هر محیط‌بان سپرده شده است.

مناطق حفاظت شده استان خراسان شمالی عبارتند از:

1- منطقه حفاظت شده آرک و گرنگ: منطقه آرک و گرنگ در بخش خوسف شهرستان بیرجند به وسعت 30000 هكتار در تاريخ 85/01/19 به عنوان يكی از مناطق حفاظت شده استان معرفی گرديد. از نظر پوشش گياهی، گياه غالب در منطقه آرک و گرنگ در حال حاضر در مناطق دشتی درمنه و در ارتفاعات درختچه‌های بنه و بادامشک می‌باشد و ساير گياهان موجود عبارتند از: زيره، مستار، کلپوره، گل زوفا، کاکوتی، گل بوماداران، آويشن، لاله قرمز و آنغوزه از جمله گياهان دارويی و ساير گياهان شامل پرند، انجير کوهی، گون، گز، بيد، کلاه ميرحسن، خارشتر، افرا و برخی از گياهان خانواده کاسنی می‌باشد. مراتع منطقه غالباً ضعيف يا فقير بوده و در بعضی نقاط به دليل خشکسالی‌های شديد، پوشش بومی منطقه در معرض تهديد می‌باشد. از نظر حيات­ وحش نيز گونه جانوری شاخص در منطقه، تعداد نامشخصی کل و بز می‌باشد. سایر جانوران این منطقه  شامل قوچ و ميش، گرگ، شغال، روباه، خرگوش، تشی، کفتار و انواع جوندگان می‌باشند. پرندگان موجود از قبيل کبک، تيهو، باقرقره، کبوتر چاهی، زاغ، غراب، کمرکولی، چک چک کوهی، عقاب، عقاب طلايی، دليجه، قرقی و انواع گنجشک هستند و خزندگان منطقه بزمجه و انواع مار می‌باشند.

 

 2- منطقه حفاظت شده شاسكوه: منطقه شاسکوه به وسعت 70300 هكتار در منطقه زیرکوه شهرستان قائنات در تاريخ 86/11/12 به عنوان يكی از مناطق حفاظت شده استان معرفی گرديد. پوشش گیاهی این منطقه در دشت‌ اسفدن شامل تاغ و قيچ و در مناطق کوهستانی، بنه و درمنه تشکيل می‌باشند. پوشش گیاهی این منطقه عبارتند از کلاه ميرحسن، سياه ­تاغ و زرد تاغ، عجوه، گز، گون، بادامشک، تنگرس، پسته ­وحشی، پرند، قدومه، کلپوره، کاکوتی، بادرنجبويه، شقايق، کاسنی، شکر تيغال، زيره سياه، بو­ماداران، شيرين بيان، آويشن، مريم گلی، پونه، اسطخودوس، گلرنگ، زبان در قفا، خشخاش، قدومه، خردل سفيد، کما، باريجه، چوبک، پسته وحشی، درمنه، انجير وحشی، نسترن وحشی، پرند، سياه تاغ، زرد تاغ، عجوه، بادامشک، کما، زيره سياه، شنبليله، آويشن، پونه، ريواس، خاکشير، زرشک، پسته وحشی، انجير وحشی، زالزاک. جانورانی که در این منطقه قابل رؤیت می‌باشند عبارتند از کل و بز، قوچ و ميش، آهو، گرگ، کفتار، شغال، روباه، سمور، تشی، خرگوش، گربه وحشی، روباه شنی، کاراکال، خارپشت ايرانی، خارپشت گوش بلند، خفاش نعل اسبی بزرگ، خفاش بال سفيد، ول، حفار ايرانی، جرد ايرانی، جربيل بزرگ، جربيل هندی، پامسواکی بزرگ، پايکا، هوبره، زاغ بور، کوکر (سينه سياه و سينه سفيد)، کبک، تيهو، بالابان، بحری، شاهين، کرکس، هما، دليجه، عقاب طلايی، عقاب صحرايس، سارگپه معمولی، سبزه قبا، زنبورخوار (معمولی و گلو­خرمايی)، پرستو­ شکم سفيد، سسک درختی ­کوچک، سسک نيزار، توکای باغی، طرقه آبی، طرقه کوهی، سنگ چشم، کلاغ ابلق، کلاغ نوک سرخ، کلاغ سياه (غراب)، زاغی، سار، انواع گنجشک­ سانان، جغد کوچک، شاه بوف، مرغ­ حق­ جنوبی، قمری، کبوتر، چلچله بيابانی، چلچله، چکاوک (کاکلی، طوقی، کوچک)، هدهد، شبگرد هندی، مگس‌گير راه راه، سسک (بيابانی، جنبان)، سهره (مغولی، صورتی، نوک سرخ، طلايی)، کمرکولی بزرگ، آژيليس، آگاما، بزمجه، مار کرمی ­شکل، تيرمار، آلوسر، مار خالدار، افعی پلنگی، مار شتری، افعی شاخدار، مار جعفری، کور­ مار ­شنی، وزغ مرمری، قورباغه، لاک پشت مهميزدار شرقی، لاک پشت افغانی.

  

 3) منطقه حفاظت شده درميان: منطقه درميان به وسعت 79311 هكتار در تاريخ 86/11/12 به عنوان يكی از مناطق حفاظت شده استان معرفی گرديد. پوشش­ گياهی این منطقه عبارتند از درمنه، گون، کنگر، قيچ، گل نسترن وحشی، گل لاله، پونه، گز، جارو، بادام وحشی، بنه، شاتره، آويشن، مستار، بومادران، زوفا، کاکوتی، کما، ريواس و انواع گراس. چنار هزار ساله دوشنگان یکی از جمله جاذبه‌های این منطقه به شمار می‌رود. جانوران این منطقه عبارتند از قوچ و ميش، گرگ، روباه، شغال، کفتار، خرگوش، تشی و انواع موش، کبک، تيهو، کبوتر چاهی، قمری، عقاب دشتی، عقاب طلايی، دليجه، هما، کرکس، مار، سوسمار، بزمجه، لاک پشت.

4) منطقه حفاظت شده مظفری: منطقه مظفری به وسعت 92808 هكتار در شهرستان بشرویه در تاريخ 86/11/12 به عنوان يكی از مناطق حفاظت شده استان معرفی گرديد. پوشش گیاهی این منطقه شامل مستار، درمنه، آنغوزه، زيره سياه، بادامشک، تاغ، قيچ، گياهان علفی، گل بوماداران، آويشن، لاله قرمز، خارشتر، افدرا، زرشک وحشی، گز و برخی از گياهان خانواده کاسنی می‌باشد. جانوران این منطقه شامل قوچ و ميش، كل و بز، گرگ، آهو، كاراكال، روباه، شغال، تشی، شاهين، كبک، تيهو، باقرقره، کبوتر­ چاهی، زاغ بور، غراب، کمرکولی، چک چک کوهی، عقاب، شاهين، عقاب طلايی، دليجه، قرقی، انواع گنجشک، بزمجه، انواع مار و لاک‌پشت می‌باشند.

5- پناهگاه حیات وحش رباط شور: این منطقه در اطراف کوه رباط شور فردوس دارای تنوع پوشش گیاهی و زندگی جانوری منحصر به فردی است.

6- پناهگاه حیات وحش کجی نمکزار: تالاب کجی نمکزار نهبندان شوره‌زاری وسیع در 75 کیلومتری شمال شهر نهبندان است و به دلیل پایین بودن سطح ارتفاع آن نسبت به مناطق پیرامون، محل تجمع زه آب منطقه شده است و از آنجا که در تمام فصول سال دارای ذخیره آبی است، محل مناسبی برای پرندگان مهاجر محسوب می‌شود. هر ساله به ویژه در فصل مهاجرت پرندگان آبزی و کنار آبزی گونه‌های مختلفی از آبچلیک، حواصیل و اردک سر سبز در آن به چشم می‌خورد.

علاوه بر این کویر همت‌آباد در 150 کیلومتری شهرستان قائنات و 65 کیلومتری شهر زیرکوه یکی از غنی‌ترین و فعال‌ترین اکوسیستم‌های بیابانی از نظر پوشش و تنوع گیاهی و جانوری در ایران است. زاغ بور، شاهین، انواع مار و عقرب، گربه شنی و روباه شنی از جمله حیوانات نادری هستند که در این منطقه زیست می‌کنند.

 
 

با بررسی‌هایی که در پناهگاه سنگی (غار) خونیک در نزدیکی بیرجند به عمل آمده است، آثار زیست انسان‌های دوره پارینه سنگی میانه با قدمتی بین 50 تا 60 هزار سال یافت شده است.

بر اساس اسناد کهن، استان خراسان جنوبی زیستگاه یکی از اقوام ایرانی به نام «ساگارت» بوده است. محل سکونت قوم ساگارت، چهاردهمین ساتراپی (استان امروزی) در زمان هخامنشیان و قوم ساگارت پنجمین قومی بودند که در کتیبه بیستون (در کرمانشاه) و کتیبه داریوش در تخت جمشید از آن‌ها ذکری به میان آمده است.

علاوه بر ساکنان بومی استان، اقوام بلوچ و عرب نیز در این استان ساکن می‌باشند. در شهرستان نهبندان اقوام بلوچ از عشایر کوچ‌نشین منطقه‌ زابل می‌باشند که امروز در نقاط مختلف شهرستان نهبندان سکونت گزیده‌اند. اقوام عرب نیز در منطقه‌ای بنام عربخانه که یکی از دهستان‌های این شهرستان می‌باشد ساکن هستند. عرب‌های عربخانه از بازماندگان اعرابی می‌باشند که جزو سپاهیان حازم بن خریمه در سال 150 هجری قمری برای سرکوبی قیام مردم خراسان و سیستان به این منطقه آمده بودند. با توجه به بررسی‌های انجام شده ساکنین روستای فراتان نیز از اقوام عرب می‌باشند ولی به دلیل ارتباط و ازدواج‌های با اقوام پارس، قومیت اصلی خود را از دست داده‌اند و امروز خود را از اقوام پارس می‌دانند و هیچ یک از آنان به زبان عربی سخن نمی‌گوید.

در شهرستان قائنات نیز تنها قوم ساکن در منطقه که اکثریت را شامل می‌شود قوم پارس می‌باشد. در روستاهای خضری و پهنایی قومیت اصلی مردمان عرب بوده است. اعراب روستای خضری از نژاد عراقی و حجازی و اعراب روستای پهنایی از نژاد عربخانه بیرجند می‌باشند. از دیگر اقوام ساکن در شهرستان قائنات که سابقه سکونت چندانی ندارند قوم ترک و بلوچ می‌باشند که به عنوان کارمند در ادارات دولتی مشغول به کار می‌باشند. در پی وقوع جنگ‌ها و درگیری‌های داخلی کشور افغانستان نیز تعدادی از خانواده‌های افغانی به این استان مهاجرت نمودند و با این که شمار زیادی از آن‌ها به کشورشان بازگشتند هنوز تعداد انگشت شماری از ایشان در شهرها و روستاهای مرزی این استان زندگی می‌کنند.

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 خورشیدی، جمعیت این استان 662534 نفر بوده است. جمعیت شهرستان‌های این استان بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 خورشیدی به شرح زیر می‌باشد:

نام شهرستان

جمعیت شهری

جمعیت روستایی

جمعیت غیرساکن

بشرویه

18272

6411

ـــ

بیرجند

184647

74859

ـــ

درمیان

15899

39181

ـــ

سرایان

22245

10248

ـــ

سربیشه

11270

28217

ـــ

فردوس

32052

9574

ـــ

قائنات

64833

87569

ـــ

نهبندان

21837

35376

45

 
 
 

زبان و نژاد مردم این بخش از خراسان بزرگ، کمتر دچار آمیختگی و اختلاط شده است. شرايط خاص آب و هوایی در این استان سبب شده است که چندان مورد توجه و تاخت و تاز افراد بیگانه در طول تاريخ قرار نگیرد. زبان غالب مردم استان خراسان جنوبی، فارسی دَری است. اين زبان در هر نقطه شهری و روستايی با گویشی نزدیک به هم، مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گویش‌ها از لحاظ شمار واژگان و تنوع آن‌ها از گویش‌های پرمایه زبان فارسی محسوب می‌شوند. در این گویش‌ها، واژه‌های بیگانه وجود ندارد و از ویژگی‌های این گویش‌ها، نرمی و شیرینی و نیز توانایی بالای آن‌ها در واژه‌سازی است. در کنار اهالی بومی، مهاجرانی در این استان ساکن هستند که دارای زبان و آداب و رسوم مخصوص به خود می‌باشند. به عنوان مثال مهاجران عرب‌ که از سال‌ها پیش به این منطقه کوچ کرده‌اند، به زبان خود سخن می‌گویند. افرادی که از استان سیستان و بلوچستان به این منطقه آمده‌اند به زبان بلوچی سخن می‌گویند. فرهنگ و زبان بلوچ‌های خراسان با اندکی تفاوت، همانند بلوچ‌های دیگر نقاط ایران می‌باشد.

 
 

اکثریت ساکنان این ناحیه مسلمان و شیعه دوازده امامی می‌باشند و به دلیل همسایگی این استان با استان سیستان و بلوچستان که اکثریت آن اهل تسنن می‌باشند، تعدادی از خانوارهای مسلمان اهل تسنن که در گذشته کوچ‌رو بوده و به مراتع این استان به ویژه شهرستان نهبندان کوچ می‌کرده‌اند، در حال حاضر در نقاط مختلف این استان ساکن می‌باشند.

بر اساس مطالعات انجام گرفته تعدادی قبر در این منطقه مشاهده شده است که معلوم می‌شود در گذشته پیروان دین زرتشت در این منطقه سکونت داشته‌اند و پیشینه حضور آن‌ها به دوره‌های باستانی باز می‌گردد. همچنین وجود قلعه‌هایی مربوط به دوره اسماعیلیه خود حاکی از حضور و سکونت پیروان فرقه اسماعیلیه در این منطقه می‌باشد.

 
 

در استان خراسان جنوبی همچون دیگر مناطق کشور از روزگاران گذشته تحت تأثیر عوامل مختلفی همچون باورها، هنرهای پیشینیان، سطح درآمد، اشتغال، مواد اولیه و ...، از پوشش‌های متعدد و متنوعی استفاده می‌شده است ولی امروزه به جز در برخی از روستاها یا در میان عشایر استان، این نوع پوشش تقریباً منسوخ شده است.

پوشاک زنان استان خراسان جنوبی: پوشاک سنتی زنان در استان خراسان جنوبی از قطعات زیر تشکیل شده است:

1- اَرخالِق: نوع زنانه و دخترانه «ارخالق» به نیم تنه مانندی اطلاق می‌گردد که بیشتر از پارچه‌های قیمتی دوخته می‌شد و آستین‌های نوک تیز و بلندتر از دست داشت. این «کت» را روی پیراهن می‌پوشیدند و قسمت‌های بلند و دراز آستین‌ها را تا روی ساق دست تا می‌زدند.

2- اِرَقچی [ن] (عرقچین): عرقچین زنانه بیشتر از پارچه‌های سفید و نازک دوخته می‌شد و معمولاً بانوان سالخورده از آن استفاده می‌کردند. آنان عرقچین را زیر چارقد به سر می‌کردند تا ریختگی و کم شدن موی سرشان مشاهده نشود.

3- پاچی [ن] (پاچین): پاچین نوعی پیراهن بلند زنانه بود که تا زیر زانو را می‌پوشاند و از پارچه‌های گوناگون دوخته می‌شد و بیشتر آن را با جوراب می‌پوشیدند. استفاده از پاچین هنوز معمول است.

4- پارِه [ن] (پیراهن): پیراهن زنانه معمولاً از پارچه‌های گل‌دار نازک دوخته می‌شد و آن را روی «زیر جامه» می‌پوشیدند. پیراهن که تا روی سرین را می‌پوشاند، معمولاً با شلوار «تاماتَنگ» پوشیده می‌شد. پیراهن‌های زنان روستایی و کارگران معمولاً کرباسی و گشاد بود.

5- پیچِه: نوعی روی‌بند که از موی سیاه یال و دم اسب بافته می‌شد و با بند نواری که داشت به پشت سر بسته می‌شد.

6- تاما [ن] (تنبان): تنبان‌های زنانه را معمولاً از دبیت می‌دوختند به قسمی که تا روی پشت پا را می‌پوشانید و آن را زیر شلوار (شلیته) می‌پوشیدند. پاچه‌های تنبان زنانه تنگ بود و به همین جهت آن را تاماتنگ می‌خواندند. به «دبیت» در گویش بیرجند «دیم» گفته می‌شود.

7- جِرَب (جوراب): پیش از آن که جوراب‌های ماشینی به بازار آید، جوراب را زنان و دختران با میل می‌بافتند جوراب‌های زنانه نخی، پشمی و یا کرکی بود که از نخ‌های باریک بافته می‌شد و رنگ‌های متفاوت داشت.

8- چادِر (چادر): بالاپوش معروف که آن را روی سر می‌اندازند و از فرق سر تا پشت را می‌پوشاند. چادر در آن زمان چند نوع بود که برخی از آن‌ها هنوز معمول است از جمله:

*اَبایی (عبایی): این نوع چادر را از پارچه عبایی می‌دوختند و از دو قسمت تشکیل می‌شد. پایین تنه آن مانند دامن بلندی بود که با بندی به کمر بسته می‌شد و بالا تنه آن را روی سر می‌انداختند و به این صورت سر و بالا تنه را می‌پوشانید. این چادر معمولاً با «چاقچور» (دِلاق) استفاده می‌شد.

*قَمیس (قمیص): واژه «قمیس» عربی و اصلاً به معنی پیراهن (به ویژه پیراهن پنبه‌ای) است ولی در گویش بیرجندی به معنی «چلوار» به کار می‌رود. در آن هنگام از انواع ضخیم چلوار سفید چادری می‌دوختند که به آن «چادر قمیص» (چادِر قَمیس) می‌گفتند. این چادر جلو باز بود و دامنی گشاد و گسترده داشت و در انتهای آن «عطف» و «سجافی» می‌دوختند که در گویش بیرجندی «اَفد» گفته می‌شد. این چادر را بیشتر در خارج از خانه به سر می‌کردند و سرانداز طبقات متوسط جامعه بود. این چادر امروزه متروک شده است.

*چِت (چیت): از چیت به ویژه انواع نازک و گلدار آن چادری می‌دوختند که سبک و راحت و جلو باز بود و چون در هنگام خواندن نماز از آن استفاده می‌کردند به «چادِر نماز» معروف بود و هست. به علاوه چون جنس پارچه آن چیت بود، بیشتر به آن «چادِر چِت» گفته می‌شد. استفاده از این چادر هنوز بسیار معمول است.

*مجلسی: چادرهای مجلسی را از پارچه‌های نسبتاً نازک و گران قیمت می‌دوختند مانند تور، زری نازک، حریر، گل ابریشمی و ... و از آن‌ها در مجالس جشن به ویژه عروسی‌ها استفاده می‌کردند و یا هنگامی که زنی با چادر عبایی به خانه کسی یا مهمانی می‌رفت، یکی از این چادرها را به وی می‌دادند و از او خواهش می‌کردند که چادر خود را عوض کند تا در مجلس احساس راحتی کند یا به اصطلاح «سر خود را سبک کند». این چادرها جنبه اشرافی داشت و هر کدبانوی متشخص تعدادی از آن‌ها در اختیار داشت که نمودار تشخص او بود.

9- چَرقَت (چارقد= چهارقد): پارچه نازک چهارگوشی که آن را به شکل مثلث تا می‌زدند و بر سر می‌انداختند و در زیر گلو آن را با سنجاقی می‌بستند تا از سرشان نیفتند. چارقد از پارچه‌های ساده و گلدار، ارزان یا قیمتی و به رنگ‌های مختلف تهیه می‌شد. معمولی‌ترین آن‌ها از پارچه سفید و گاه سیاه بود.

10- دَسمال یا دَسمال سر (دستمال یا دستمال سر): «دستمال» پارچه‌ای بود نازک و چهارگوش از جنس نخ یا ابریشم که آن را تا می‌زدند و به صورت یک نوار یا بند به عرض 2 تا 3 سانتی‌متر در می‌آوردند و روی چارقد دور تا دور سر می‌بستند تا چارقد از سرشان نیفتد. دستمال چند نوع بود:

*دسمال خِیاتِه (دستمال خیاته): «خیاطه» در زبان عربی به معنی نخ، رشته و آنچه بدان دوزندگی کنند می‌باشد ولی در گویش بیرجندی به نوعی نخ و پارچه ابریشمی معمولی اطلاق شده و می‌شود. «دسمال خیاته» جزو سربندهای خوب به شمار می‌آمد.

v دسمال کِلاقی (دستمال کلاغی): این دستمال از ابریشم مرغوب و گران قیمت بافته می‌شد و جزو دستمال‌های فاخر به شمار می‌آمد.

v دسمال نخی (دستمال نخی): این نوع دستمال از نخ باریک پنبه‌ای بافته می‌شد و لطیف و نازک بود و بیشتر زنان روستایی و کشاورزان و کارگران از آن استفاده می‌کردند.

رنگ همه انواع این دستمال‌ها سیاه بود و همه حاشیه‌ای رنگی و منقوش داشتند. برخی زنان و دختران روستایی –به ویژه کولی‌ها– سکه‌های نقره از آن آویزان می‌کردند.

11- دِلاق (دولاق یا دولاغ= چاقچور): به چاقچور در بیرجند «دلاق» می‌گفتند که تلفظ گویشی واژه «دولاق» یا «دولاغ» است. دولاغ را فرهنگ‌نویسان مرکب از «دو» و «لاغ/لاق» به معنی «شاخه، شقه» دانسته‌اند. «دولاغ» نوعی پاپوش زنانه بود که به پا می‌کردند و مانند جوراب جایی برای پنچه پا داشت ولی ساق‌ها و ران‌های آن گشاد بود و بر روی هم پوشاکی بود که از جوراب و شلوار گرفته شده بود. این پوشاک را معمولاً از دبیت سیاه و گاهی از پارچه‌های بهتر و قیمتی سیاه، سبز، قناویز و ... می‌دوختند و آن را بیشتر در مواقعی به پا می‌کردند که چادر عبایی به سر می‌نمودند. دولاق و چادر جدایی‌ناپذیر بودند و به جمع آن دو «چادِر دولاغ» (چادِر دِلاق) می‌گفتند، همان که در فارسی «چادر چاقچور» نامیده می‌شد.

12-  روبَن (روبند= روبنده= روبندک): روبند را از پارچه نازک یا توری تهیه می‌کردند و آن را جلوی صورت می‌آویختند و شبکه‌هایی در قسمتی که مقابل چشم‌ها قرار می‌گرفت، ایجاد می‌کردند که از این طریق می‌توانستند جلوی پای خود را ببینند.

13- زِر چِرقَتی (زیر چارقدی): زیر چارقدی قطعه‌ای دستمال مانند کوچک و نازک بود که زنان جوان در زیر چارقد بر سر می‌انداختند. زنان مسن و سالخورده به جای آن از «عرقچین» استفاده می‌کردند.

14- شَلیتِه: شلیته به شلواری بلند (تا مچ پا) و پُرچین و گشاد گفته می‌شود. به این پوشاک که گاهی تا مچ را می‌پوشاند «شلوار» هم می‌گفتند. زیر شلیته شلوار (تنبان) نمی‌پوشیدند. «شلیته» را بیشتر روستاییان و کارگران و نوع فاخر آن را زنان سالخورده اعیان و اشراف و طبقات متوسط به پا می‌کردند.

15- قَدیفِه (قطیفه): قدیفه پارچه‌ای مستطیل شکل بود که گاه به جای چادر آن را به سر می‌انداختند (به ویژه روستاییان). از نوع پنبه‌ای و سفید آن به جای حوله برای خشک کردن بدن در حمام استفاده می‌نمودند. به جز پنبه، قدیفه را از ابریشم نیز می‌بافتند. قدیفه‌های پنبه‌ای شامل دو نوع می‌شدند. یک نوع آن به «قدیفی مَله» معروف بود. قدیفی مله بیشتر سرانداز زنان روستایی و کارگران و طبقات کم بضاعت بود و مردان روستایی نیز در مواقع بارندگی آن را به عنوان بارانی به کار می‌بردند. در بیرجند به نخ پنبه‌ای کارخانه‌ای (ریسمان) «رِش یا ریس» گفته و می‌گویند. بنابراین قدیفه‌هایی که از این نوع نخ بافته می‌شدند را «قدیفی رِسی» نامیده و می‌نامند و از آن‌ها به عنوان حوله حمام و یا روانداز (شمد) استفاده می‌کردند.

16- کُردی (کرته= قرطه): کردی تلفظ گویشی واژه «کرته» فارسی است و آن نوعی نیم تنه نازک زینتی است که از پارچه‌های فاخر دوخته می‌شد و آن را روی پیراهن می‌پوشیدند. این نیم تنه نازک آستین‌های بلند با سرآستین‌های نوک تیز داشت که از روی مچ آن را تا می‌زدند و به جای دکمه، «گوی انگله»هایی داشت که در صورت لزوم آن‌ها را می‌بستند. این واژه را که معرَّب آن «قرطه» و «قرطن» است، فرهنگ‌نامه‌ها به معنی زیرپیراهن ثبت کرده‌اند.

17- کوسِه: کوسه بافته‌ای بود چهارگوش مانند «برد» از پشم ولی بسیار لطیف و گرانبها. در چهار گوشه آن چهار بته جقه دیده می‌شد. این سراندازِ لطیف، گرم و فاخر، اختصاص به طبقات مرفه داشت.

18- کیش (= خیش): کیش سراندازی بود پارچه‌ای و مستطیل مانند «قدیفه» و «کوسه» که بیشتر به جای چادر از آن استفاده می‌کردند. این سرانداز انواع نخی، پشمی و ابریشمی و رنگ‌های مختلف و گاه آمیخته داشت. کیش از قدیفه مرغوب‌تر و از کوسه پست‌تر بود ولی انواع پشمی و ابریشمی آن جزو پوشاک‌های فاخر به شمار می‌رفت و ویژه توانگران بود.

19- یَل: نوعی «نیم تنه» یا «کت» و «ژاکت» زنانه که معمولاً از پارچه‌های کلفت‌تر دوخته می‌شد و آن را روی پیراهن می‌پوشیدند. یل مانند کت آستین داشت.

برخی زيورآلات خانم‌ها نيز عبارتند از: النگو، جقه، چوری، خفتی، مليله، منجق، انگشتر، اياره، بازوبند، منات، خلخال، تاج سر، شستی، گشواره و منگلی.

پوشش مردان استان خراسان جنوبی: پوششی را كه مردان این استان به عنوان لباس و پوشاک مورد استفاده قرار می‌دهند عبارت است از: كلاه نمدی، شب كلاه، منديل (لنگته)، كلاه دوره‌دار، كلاه پهلوی يا شيپوری، عرقچين، كلاه تـرمه، گردن‌پيچ يا لنگته، جليـقه، پيـراهن، قميس، لبـاده، نيم تنه، شلوار (تنبان)، قارت (جقه)، سينه‌بند، مچ‌پيچ و گيوه.

در این میان مردان و زنان بلوچ به استفاده از پوشاک سنتی خویش بسیار پای‌بند می‌باشند. زنان بلوچ علاوه بر بکارگیری پارچه‌های گلدار، در تهیه پوشاک سنتی خویش از هنر سوزن‌دوزی استفاده می‌کنند.

   

در موزه مردم‌شناسی شهرستان نهبندان، لباس محلی استان خراسان جنوبی به صورت عروسک‌هایی به نمایش درآمده است.

 
 

کشاورزی: شرایط اقلیمی منحصر به فرد استان خراسان جنوبی باعث شده تا امکان تأمین درآمد مناسب و معقول باغداران استان در کاشت و تولید محصولاتی از قبیل عناب، زرشک، زعفران و سنجد باشد به طوری که این استان رتبه اول تولید محصولات باغی زرشک و عناب و رتبه دوم تولید زعفران را در سطح کشور داراست و در تولید چغندر قند، رتبه هشتم کشور را به خود اختصاص داده است. انار، پسته، بادام، سیب، گلابی، به، گیلاس، آلبالو، زردآلو، هلو، شلیل، خرما، توت، شاتوت، توت فرنگی، گردو و انجیر از دیگر محصولات باغی این استان است. همچنین مردم این منطقه به کشت گندم، جو، پنبه، حبوبات، محصولات جالیزی و گیاهان علوفه‌ای اشتغال دارند.

  

دامداری: وجود واحدهای دامی صنعتی و بومی در سطح منطقه، اين استان را در توليد گوشت قرمز و سفيد (گوشت مرغ) به خودكفايی كامل رسانيده است. در این استان دام‌هایی از قبیل گوسفند، بره، بز، بزغاله، گاو و شتر پرورش می‌یابند. در کنار واحدهای صنعتی و بومی، جامعه عشایری استان خراسان جنوبی نیز سهم بالایی در زمینه تولید محصولات دامی و کشاورزی دارا می‌باشد. تولیدات و محصولات دامی عشایر با توجه به این که کاملاً ارگانیک می‌باشد، از کیفیت بالایی برخوردار است. محصولات دامی استان خراسان جنوبی عبارتند از گوشت قرمز، گوشت سفید، تخم مرغ، شیر، عسل و الیاف دامی.

    

صنایع ماشینی: کارخانه‌ها و کارگاه‌های تولید ماشین‌آلات و تجهیزات، وسایل نقلیه موتوری، محصولات فلزی، تجهیزات حمل و نقل، اکسید منیزیم، محصولات لاستیکی و پلاستیک، ماشین‌آلات و دستگاه‌های برقی، محصولات کانی غیرفلزی، کاغذ و محصولات کاغذی، ابزار پزشکی و اپتیکی، ساعت، رادیو و تلویزیون، فلزات اساسی، چوب و محصولات چوبی، منسوجات، مبلمان و صنایع غذایی و آشامیدنی در 5 شهرک صنعتی بیرجند، فردوس، قاین، نهبندان و سربیشه مشغول فعالیت می‌باشند.

صنایع دستی: از میان بیش از 250 رشته شناسایی شده و کددار صنایع دستی در سطح کشور، بیش از 40 رشته در استان خراسان جنوبی فعالیت دارند که از این میان چهار رشته بومی و اصیل منطقه شامل گلیم‌بافی، جاجیم بافی، پارچه بافی سنتی و آهنگری سنتی (چلنگری) از سابقه طولانی و اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند.

قالی‌بافی: يكی از مهم‌ترين مراكز قالی‌بافی استان خراسان جنوبی، روستای مود در 29 کیلومتری بیرجند است. قالی‌های بافته شده در این روستا از ارزشمندترین انواع قالی‌ها به شمار می‌رود و از نظر مرغوبیت، در جهان شهره است. این مرغوبیت بیشتر مدیون استفاده از پشم محلی، شستشوی خوب، رنگرزی سنتی و بافت عالی آن می‌باشد. نقش‌های ریز ماهی، خشتی، پر طاووسی (چهار شعله، بته جقه)، نقش سی و سه کله، نقش ساده و ...، از جمله نقش‌های مورد استفاده قالی‌های این منطقه است. همچنین روستای درخش نیز از دیگر مراکز قالی‌بافی این ناحیه است و بسیاری از قالی‌های بافته شده آن را می‌توان در موزه‌هایی همچون موزه فرش ایران و مجموعه آستان قدس رضوی دید.

پارچه‌بافی: پارچه‌بافی در بیرجند از قدمتی طولانی برخوردار است ولی با گسترش صنایع مدرن نساجی در حال فراموشی است. قدیفه، بقبند، چادر شب، سارق، صافی، دستارخان، چهار پوشاله، کرباس، لنگ، سفره توتی و حوله از انواع پارچه‌های نخی هستند که در این منطقه بافته می‌شوند.

سفالگری: سفالگری در برخی نقاط بیرجند به ویژه در روستای شاهزیله بخش خوسف متداول است. در این منطقه انواع وسایل سفالی ساخته می‌شود. سفال این منطقه کاربردی و از نوع بدون لعاب است.

سبدبافی: در استان خراسان جنوبی معمولاً هر کجا که بوته‌های بیدمشک یافت شوند، سبدبافی رونق دارد. در شهرهایی چون بیرجند، قاین و نهبندان این هنر رایج است. یکی از مراکز اصلی سبدبافی، روستاهای دو سوی کوه‌های باقران است. همچنین با مراجعه به روستای چهارده نیز مردان سالخورده سبدبافی دیده می‌شوند که می‌توان روش بافت سبد را از نزدیک دید و محصول دلخواه را انتخاب نمود. در ساخت انواع سبد از ساقه‌های لطیف بید، بادامک، گز و ساقه غلات به ویژه گندم و جو استفاده می‌شود. انواع سبد عبارتند از سبد معمولی، شلغم شوی، گربه تاز، قفس پرندگان، کباره، کالک بیز و ... .

رنگرزی، آهنگری، مسگری، حصیربافی، نمدمالی، زیلوبافی، نوغان‌داری، ریسندگی، گلیم‌بافی، جاجیم‌بافی، زرگری، دباغی و سوزن‌دوزی، از دیگر صنایع دستی استان خراسان جنوبی می‌باشند.

 

معادن استان خراسان جنوبی

این استان دارای پتانسیل بالایی در بخش معادن می‌باشد به طوری که دارای تنها ذخایر منیزیت ایران (شهرستان بیرجند و شهرستان سربیشه)، بزرگ‌ترین ذخیره و تنها معدن آزبست ایران (معدن حاجات نهبندان) بوده و ذخایر و معادن مهم بنتونیت (شهرستان فردوس، سه قلعه)، گرانیت (بیرجند و سربیشه)، گل سفید (بیرجند)، بازالت (شهرستان سربیشه) در خراسان جنوبی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. یکی دیگر از مهم‌ترین معادن این استان، معدن مس قلعه زری واقع در جنوب غرب این استان (خوسف) است که به علت عیار طلای بالای آن در سطح جهان شناخته شده است. معادن ولاستونیت، کائولن، تراورتن، فلدسپات، بوکسیت، مارن، گچ، آهک، دولومیت، مرمریت، خاک صنعتی، سنگ لاشه و توف از دیگر معادنی هستند که در این استان در حال بهره‌برداری می‌باشند.

 
 

«گردآوری شده توسط دپارتمان پژوهش جغرافیایی گروه صنعتی پاکمن»

1- جغرافیای گردشگری استان خراسان: مهدی آسیائی، محمدرضا قوامی (انتشارات سخن گستر)

2- www.iran.ir

3- www.rasekhoon.net

4- http://partians.persianblog.ir

5- http://barsava.persiangig.com

6- www.kj-agrijahad.ir

7- http://chap.sch.ir

8- www.hamshahrionline.ir

9- www.ichto.ir

10- www.iransetarehgasht.com

11- www.ayehayeentezar.com

12- www.forum.topteam.ir

13- www.amar.org.ir

14- www.parsianforum.com

15- http://ghotbnama.blogfa.com

16- www.iranchto.ir

17- www.yjc.ir

18- http://vefagh.co.ir

19- www.tebyan.net

20- http://g-sh-k.blogfa.com

21- www.shivar.org

22- http://infopoultry.net

23- http://sk-sarayan.ir

24- www.irancaves.com

25- http://georey1.blogfa.com

26- http://iran.farsfoundation.net

27- www.irandeserts.com

28- www.ferdowskhabar.com

29- www.bmi.ir

30- http://gazik.skb.ir

31- www.skocr.ir

32- http://amininho.persianblog.ir

33- http://mahestan.blogfa.com

34- http://iranpedia.ir

35- www.gsi.ir

36- www.qayen.com

37- http://birjandcity.blogfa.com

38- http://k-hb.ir

39- http://parsology.blogfa.com

40- http://fam-group.blogfa.com

41- www.nrskh.ir

42- http://old.irna.ir

43- www.ghatreh.com

44- www.birjand.irib.ir

منابع عکس‌ها

http://www.iran.ir

http://www.artbirjand.ir

http://tebyan-zn.ir

http://www.irancaves.com

http://www.hosnats.com

http://www.ghaensport.blogfa.com

http://www.irandeserts.com

http://chap.sch.ir

http://isna.ir

www.mehrnews.com

http://www.forum.98ia.com

http://vefagh.co.ir

www.forums.patoghu.com

http://www.bums.ac.ir

http://birjandpic.persianblog.ir

www.farsnews.com

www.birjand.irna.ir

http://www.hnews.ir

http://www.zccim.org

www.tabiate-vahshi.blogfa.com

www.mf-zoo.blogfa.com

http://www.birjand.irib.ir

http://shekarchi.net

www.paradise-pet.blogfa.com

www.raazebaghaa.ir

http://kalokan.ir

http://aks.akkasee.com

http://www.nasimonline.ir

http://jahannews.com

http://www.aryaqayen.blogfa.com

http://www5.skhorasan.irna.ir

http://dampezeshk.com

http://www.bolandanews.ir

http://www.bsi.ir

http://www.behtour.com

www.chtn.ir

مجله علمی ویکی پی جی

 
 
نظرات درباره این مطلب
 
 
نام
پست الکترونیک
نظر
 
CAPTCHA Image
Reload Image
 
محمد مهدی جعفری نوزاد
باتشکر سایت اطلاعات مفیدی دارد اما بروز نیست مثلا تعداد شهرستانهای استان 11 است
<<پاسخ به این نظر
21:23 20 مرداد 92
plus  0  
min   0
مطالب مرتبط