سعدی

زندگی سعدی

سعدی

تعداد بازدید: 30839
کد مطلب: 7996
تاریخ انتشار: 08:45 24 خرداد 1391
تاریخ آخرین ویرایش : 09:30 16 دي 1391
 
 

مشرف (شرف) الدین مصلح شیرازی معروف به سعدی شیرازی شاعر و نویسنده توانمند ایرانی قرن هفتم هجری قمری بوده است.در برخی مراجع تاریخ تولد سعدی 585 هجری قمری آورده شده و در برخی دیگر 606 (وی احتمالاً بین سالهای ۶۰۰ تا ۶۱۵ هجری قمری زاده شده است.) اما وفات سعدی در بیشتر مراجع 691 هجری قمری اشاره شده است.

شعر و نوشته های سعدی آهنگین بوده است . وی در خانواده ای که همگی از علمای دینی بوده اند به دنیا آمده است:

مرا معلم عشق تو شاعری آموخت

همه قبیله من عالمان دین بودند

ظاهراً خانه پدری سعدی در محدوده حرم احمد بن موسی (شاهچراغ) قرار داشته است .دایی سعدی قطب الدین شیرازی است.

دکتر ذبیح ال... صفا در وجه تسمیه نام سعدی می گوید: (شرف الدین یا مشرف الدین از القاب و اسامی رایج قرن هفتم و هشتم بوده است ، چنان که گروهی از بزرگان آن دوره را نیز با این ااقاب می شناسیم. )در ضمن مصلح یا مصلح الدین هم از اسامی بوده که در آن روزگار هم استفاده می شده.جد پدری و دایی سعدی (قطب الدین محمود شیرازی) نیز به این نام می شناسیم.

قدیمی ترین مأخذی که نام و کنیه سعدی در آن بیان شده کتاب   تلخیص مجمع الآداب فی معجم الالقاب  است از   ابن الفُوَطی  که با سعدی معاصر بوده و ارتباط و مکاتبه داشته است . وی از سعدی چنین نام برده  (مصلح الدین ابو محمّد عبدالله بن مشرّف ) معروف به سعدی شیرازی. معاصر دیگر سعدی ، علی بن احمد بن ابی بکر  معروف به  ( بیستون ) که اولین دیوان سعدی را 35 سال بعد از مرگ آن استاد جمع آوری و تنظیم نموده لقب و اسم و تخلّص او را به این صورت آورده  (مولانا و شیخ الشیوخ فی عهده و قدوه المحققین افصح المتکلمین مفجز السالکین مشرف الملّه و الحق و الدین مصلح الاسلام و المسلمین شیخ سعدی شیرازی قدّس سرّه) که به طور خلاصه از بین تعریف ها و تمجید ها می شود  ( افصح المتکلمین مشرف (شرف) الدین مصلح سعدی شیرازی) .بنابراین نام او مصلح  است که در نسخه ای از طیبات شیخ آمده که نام مصلح را از نام جد مادریش گرفته است.

با همه بزرگی نام از احوال سعدی اطلاع چندانی در دست نیست و این بر میگردد به این خصلت ایرانیان که در ثبت وقایع و احوال افراد سهل انگارند و اگر به تاریخ مراجعه کنیم کمتر کسی از بزرگان ما جزئیات زندگیش معلوم است و شاید پس از در گذشت افراد عده ای به فکر تحقیق در باره شخص او می افتند که آن هم بر میخورد به اطلاعات ناقص و گاه تحریف شده و به مرحله ای می رسیم که همه موارد را باید با شک و شبهه در نظر گرفت.

البته اینکه از احوال سعدی اطلاع چندانی در دست نیست نه ازاین بابت است که درباره او سخن گفته نشده و حکایاتی نقل نکرده باشند بلکه نوشته بسیاراست ولی تحقیق کم بوده و هست . البته خود شیخ نیز در این گمراه کردن بی تأثیرنبوده است چه که در آوردن نکات اخلاقی و بیان حکمت ها ، وقایعی ساخته و حکایاتی نقل کرده و گاه خود را در آن وقایع دخیل نموده و با آنکه نظرش آوردن مثال بوده است لیکن بعدها مردم این نکته ها را واقعی پنداشته و از این بابت گاه دراحوال او به اشتباه افتاده اند و چنانکه می دانیم طبیعت مردم اینگونه است که درباره کسانی که دارای شهرت و عظمت هستند گاه به اغراق روی میآورند و در بسیاری از موارد افسانه سازی می کنند و دیگران آن را حقیقت می پندارند و از این بابت اهل تحقیق زحمت و مجاهدت بسیاری کشیده اند تا از بین اینها حقیقت را بیابند . بنابراین در تحقیق احوال سعدی نه به گفته های خود او باید اعتماد کرد و نه به قول دیگرانی که از او سخن گفته اند.

در تذکرة الشعراءدولتشاه سمرقندی آمده که پدر سعدی ملازم اتابک سعد بن زنگی بوده است و مشاورت سلطان را برعهده داشت ولی امرار معاش او از عواید دربار نبود و خود به تجارت و حجره داری اشتغال داشت و گاه گاهی سلطان را از امور ناصواب به دور می داشت و شیخ از همان ابتدا باروش پدر آشنا شد و در کتب و نوشته های خود این راه را دنبال کرد و با آوردن حکایات خوب و بد دیگران را سرمشق می دهد.

پدر لحظه ای از تربیت او فارغ نبود و همه جا او را با خود همراه داشت و سعدی از همان ابتدای کودکی سفرهای بسیار با پدر داشت.

و چنان که گفته شده به علوم شرعی و دینی آگاهی کامل داشته است و سعدی نیز از همان ابتدای کودکی تحت تربیت پدر قرار گرفت و از راهنمایی های او بهره مند گردید. در سفر های پدر نیز با وی همراه بود:

 که باران رحمت بود هر دمی ز عهد پدر یاد دارم همی
ز بهرم یکی خاتم زر خرید که در خردیم لوح و دفتر خرید

ویا:

" یاد دارم که در ایام طفولیت متعبد بودمی و شب خیز و مولع زهد و پرهیز شبی در خدمت پدر رحمة ا...علیه نخفته بودم و همه شب دیده بر هم نبسته و مصحف عزیز در کنار گرفته و طایفه یی گرد ما خفته. پدر را گفتم از اینان یکی سر بر نمیدارد که دو گانه بگذارد...

گفت جان پدر تو نیز اگر بخفتی به که در پوستین خلق افتی"

سعدی هنوز کودکی بیش نبود که سایه پدر از سرش کوتاه شد و گرد یتیمی بر چهره اش نشست:

که در طفلی از سر برفتم پدر مرا باشد ز درد یتیمان خبر

ویا

که سر در کنار پدر داشتم من آن گه سر تاجور داشتم

و پس از آن جدّ مادری او، مسعودبن مصلح الفارسی تربیت او را بر عهده گرفت.

مقدمات علوم پایه و شرعی را در شیراز آموخت و سپس در حدود سال 620 برای اتمام تحصیلات به بغداد رفت و در مدرسه  نظامیه  آن شهر به تحصیل پرداخت . خود در باره زمان ترک شیراز گفته:                                          

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

جهان در هم افتاده چون موی زنگی برون رفتم از تنگ ترکان چو دیدم

که اشاره دارد به حمله غیاث الدین پیر شاه، پسر محمدخوارزمشاه به شیراز که حدود سال های 620-621 ااتفاق افتاده است.

سعدی مدّتی در مدرسه معروف نظامیه بغداد به تحصیل پرداخت:

 

شب و روز،تلقین و تکرار بود ... مرا در نظامیه ادرار بود

اقامت سعدی در بغداد به دو دوره تقسیم می شود . ابتدا دوره اول که وی به فراگیری علوم مشغول بود و دوره دوم که به تدریس پرداخت البته دوره اقامت سعدی در بغداد زیاد 

طولانی نبود و سعدی سفرهای خود را آغاز نمود و در این سفرها ماجراهای بسیار بر او رفته که سعدی در جای جای نوشته هایش از آن یاد می کند.

سفری که سعدی در حدود سال 620 آغاز کرده بود، به بغداد، مقارن سال 655، آغازی شد برای سفرهای طولانی سعدی و با بازگشت به شیرازپایان یافت و از آن پس زندگی را به آزادگی و ارشاد  و خدمت به خلق گذرانید .عمر سعدی درشیراز به سرودن غزلها و قصائد و تالیف رسالات مختلف و شاید وعظ و تدریس می گذشت و در این دوره یک بار نیز سفری به مکه کرد و از راه تبریز به شیراز بازگشت .

کمتر کسی مانند سعدی با طبقات مختلف جامعه محشور بوده و نشست و برخاست داشته است:با قشر دانشمندان ، مانند ابوالفرج ابن جوزی یا ابوحفص عمرسهروردی ،با عامۀ مردم حتی با کاروانیان در سفر با پادشاهان ، وزراء و درباریان و علاوه بر کتابهائی که خوانده و دانش خود را بالا برده از راه تجربه نیز بطور مستقیم جهان را شناخته و شناسانده است.

نام مدرسه مستنصریه منصوب است به المستنصر بالله عباسی که بنای آن 625 آغاز و 631 پایان یافتشاعر و عارف هم عصر سعدی سیف الدین محمد فرغانی در غزلیاتی که در ستایش سعدی سروده اولاً شیخ العارف سعدی شیرازی نامیده است و این نشان از آن دارد که سعدی در زمان حیات خود نیز مشهور بوده است.

  سال در گذشت او را تذکره نویسان به سالهای 690تا695 نوشته اند .