مالیات

تاریخچه مالیات

مالیات

تعداد بازدید: 6297
کد مطلب: 18032
تاریخ انتشار: 09:59 18 شهريور 1392
تاریخ آخرین ویرایش : 10:46 18 شهريور 1392
 
 

     موضوع مالیات از زمان های گذشته در جوامع مختلف بشری مطرح بوده است . در زمان انسان های اولیه که گروه های اجتماعی کوچک تر از زمان حال بوده اند ، اخذ مالیات به صورت نقدی وجود نداشته اما هر فرد به طور مستقیم در انجام کارهای عمومی جامعه مشارکت داشته است . اولین اسناد رویت شده در مورد مالیات اسنادی است که بر روی لوح های فلزی سومری حک شده اند .

مالیات در عهد مادها

     در زمان مادها جامعه طبقاتی کاملا شکل گرفته بود . امیر بر روستاییان حکومت می کرد ؛ وی درآمد خود را از املاک خویش به دست می آورد و برای صید ماهی ، شکار کردن و ... از عامه مردم عوارض می گرفت . مردم علاوه بر این که بر روی زمین های کشاورزی امرا کار می کردند باید در کارهای عام المنفعه مانند ایجاد جاده ها ، قنات ها و پل ها و ... مشارکت می کردند . هزینه دربار از راه مالیات تأمین نمی شد و به همین دلیل گاهی برای جبران کسری مالیات امرا دست به جنگ میزدند .

مالیات در عهد هخامنشیان

     داریوش ، در سلسله هخامنشیان ایران را به بیست حوزه مالیاتی تقسیم کرد و یک مأمور مالیاتی با هر استاندار به هر یک از حوزه ها فرستاد ؛ و همچنین کلیه زمین های کشاورزی کشور ارزیابی مالیاتی شد و دفاتری قانونی برای ثبت مالیات ها تهیه شد . سطح قیمت ها از دوران بعد از داریوش افزایش پیدا کرد و قدرت خرید مردم عادی بسیار کم شد . بعد از اینکه حکومت هخامنشیان مستحکم شد پارس از پرداخت مالیات معاف شد ؛ در حالی که بسیاری از قسمت های دیگر همچنان ناچار به پرداخت باج بودند . آخرین پادشاه هخامنشیان اصلا به فکر کم کردن دردها و رنج ها و مشکلات ممالک تابع نبود . او به میزان مالیات می افزود و مالیات گردآور شده را صرف تجمل و فساد و جنگ های داخلی می کرد .

مالیات در دوره سلوکیان

     در دوره پارتیان ، به دلیل عدم تمرکز و استقرار محل فرمانروایی سران بر رعایا ، پادشاهان هر منطقه توانایی ساختن کاخ های رفیع و سازمان منظمی برای دریافت مالیات را نداشتند به همین دلیل وضعیت اکثر مردم دشوار و غیر قابل تحمل نبود . هیچ وقت جاده ها مانند آن زمان خوب نگهداری نمی شد . مسیرهایی که از بیابان می گذشت مجهز به چاه های آب و کاروانسراها بود و حتی از بعضی از اسناد کشف شده می توان از وجود پلیس سوار در بیابانه آگاه شد .

مالیات در عهد ساسانیان

     در زمان قباد پادشاه ساسانی مالیات نقدی برای بار اول به فارس آمد . در این دوره مزد زارعان ، سربازان و مالیات به صورت جنسی پرداخت می شد اما تمام تجارت خارجی بر مبنای نقدی و سکه انجام می شد . اخذ مالیات جنسی باعث می شد که هنگام قحطی و احتیاجات ملت از ذخایر مالیاتی استفاده کنند . دولت برای اخذ مالیات نرخی مشخص کرده بود که این نرخ از قدرت مردم خارج بود و مردم را تحت فشار قرار می داد .

مالیات در دوران اسلام

     در اوایل هجرت منابع درآمد فقط از طریق ذکات بود و بعد از واقعه بدر کبری غنائم (مال و خواسته که از دشمن گرفته شود) نیز به آن افزوده شد . پیامبر پس از صلح با یهود و نصرای مقیم عربستان از آنان جزیه (خراجی که اهل کتاب سالانه به دولت اسلامی می پرداختند) نیز دریافت می کرد .

در زمان پیغمبر و ابوبکر مالیات به سه دسته زیر تقسیم شد :

  1. زکات که از ثروتمندان می گرفتند و به فقیران می دادند .
  2. غنیمت هایی که در جنگ به دست می آمد و میان سپاهیان تقسیم می شد .
  3. جزیه که از یهود و نصریان عربستان دریافت می داشتند .

     پیامبر یا خلیفه پیغمبر مالیات ها را بین تمام افراد جامعه اعم از زن و مرد و کوچک و بزرگ به طور مساوی تقسیم می کرد و مالیاتی که از خارج به مدینه می رسید را در مسجد به دست پیغمبر یا خلیفه وی می دادند و ایشان بدون قید و شرط و تمام و کمال تقسیم می کردند . در زمان عمر ، ممالک روم و ایران گشوده شد ، درآمدهای اسلام زیاد شد و عمر برای تنظیم امور مالی دفاتری تعیین کرد که در آن امور مالیاتی ثبت می شد . نخستین خلیفه ای که بیت المال را تأسیس کرد عمر بود و مالیات ها و درآمدهای گوناگون دولت اسلامی را بیت المال می خواندند و از طریق صدقه (ده یک) ، خمس (پنج یک) ، غنائم جنگی و خراج و جزیه و ... به دست می آمد . دیوان و دفاتری مخصوص در پایتخت سلطنت و شهرها جهت گرفتن صدقه و ذکات از مسلمین ثروتمند و پرداخت آن به فقرا تشکیل شد . در زمان عمر نیز مالیات سرشماری و خراج (مالیات زمینی) نیز مقرر گردید . جزیه را از نا مسلمانان می گرفتند ، و همین که اسلام می آوردند معاف می کردند اما خراج را همه باید می پرداختند .

مالیات در دوران امویانمالیات

     در زمان امویان علاوه بر مالیات های قانونی تعدادی مالیات غیر قانونی نیز از افراد می گرفتند . مالیات ها تا زمان عباسیان به یازده فقره رسید :

  1. صدقه و زکوه
  2. جزیه
  3. خراج
  4. گمرک داخلی
  5. باج ماهیگیری
  6. ده یک کشتیرانی
  7. پنج یک معدن
  8. گمرک خارجی
  9. عایدات ضرابخانه
  10. مستغلات
  11. مالیات صنعتگران

     در زمان بنی امیه به دلیل ظلم و ستم بسیار کارکنان بنی امیه برای وصول مالیات مردم دست از کشاورزی و زراعت کشیدند و به شهر ها روی آوردن و به این ترتیب کشاورزی مختل شد . عمر بن عبدالعزیز به مأمورین خود دستور داد که از اخذ جزیه از تازه مسلمانان بپرهیزند و در گرفتن مالیات و عدل و انصاف داشته باشند . و در همین زمان مقاطعه کاری (پیمانکاری) مالیاتی مرسوم شد . مقاطعه کار یک نفر بود که مالیات قلمرو خود را به مرکز خلافت می داد و خود به عنوان کارکرد هر چقدر که می خواست به زور از مردم می گرفت .

مالیات در دوره عباسیان

     از دوره عباسیان امور مالی تحت نظر وزراء قرار گرفت و سفاح اداره این امور را به خالد بن برمک سپرد . اولین خلیفه عباسی ابوالعباس سفاح ثروتی برای خود جمع آوری نکرد اما منصور در مدت 22 سال خلافت خویش مالیات زیادی جمع آوری کرد به طوری که پس از مرگش در خزانه 600 میلیون درهم و چهارده میلیون دینار به دست آمد . مهدی پسر منصور برای اخذ مالیات به روش مقاسمه (تشخیص مقدار مالیات دیوان به وسیله تعیین سهم معینی از محصول) درجاتی را تعیین کرد . در زیر به ذکر این درجات می پردازیم :

  1. زمین های خود بار آمده ، نصف محصول
  2. زمین هایی که با ظرف آبیاری می شدند ، یک سوم و با چرخ یک چهارم محصول را مالیات می دادند .
  3. و مالیات خرما و انگور و سایر میوه ها متغیر بود و میزان آن از روی مسافت بین بازار و باغ و یا بهای آن میوه مشخص می شد .

در زمان عباسیان مالیات سنگین بود و مأمورین مالیاتی آن را به زور اخذ می کردند و تمام مالیات به دست آمده را به دلیل بی کفایتی حیف و میل می کردند .

مالیات در عهد حکومت های محلی ایران (آل بویه و سامانیان) و غزنویان

     با سقوط خلفای عرب و به وجود آمدن دولت های محلی ایرانی دیگر عوارض و مالیات ها از کشور خارج نمی شدند و صرف فعالیت های عمرانی داخل ایران می شدند . سلطان آل ابویه در اراضی متعلق به خود هر دو شیوه مالیات جنسی و نقدی را استفاده می کرد یعنی قسمتی از مالیات را جنس و قسمتی دیگر را به صورت مبلغ ثابت می پرداختند . در دوران اولین پادشاهان سامانی مالیات ها به حد معمول بود و مردم در آسایش بودند اما در اواخر دوره سامانی پادشاهان با مشکلاتی رو به رو شدند که برای حل آن مشکلات به افزودن نرخ مالیات پرداختند که به کمک پول نیرو های مخالف را مغلوب کنند . مأموران مالیاتی عباسیان ، سامانیان و غزنویان کاری جز وصول مالیات نداشتند . آن ها مالیات اخذ شده را به خزانه تحویل می دادند و حقوق خود را از خزانه دریافت می کردند . در این زمان سیستمی به اسم اقطاع به وجود آمد که در این سیستم اقطاع دار بر خلاف مأمورین قبلی می توانست از خراج سهمی به عنوان حق خود بردارد و حتی در صورت انجام خدمت بهتر بهره اضافی به نفع خویش بردارد .

مالیات در دوره سلجوقیان و خوارزمشاهیان

     در این دوره مردم باید مالیات و عوارض بیشتری پرداخت می کردند . پس از سقوط غزنویان در ابتدای دوره ی سلجوقی روستاییان اندکی احساس آرامش کردند . با دادن اقطاع آرامش روستاییان به هم خورد تا جایی که نظام الملک به اقطاع داران اخطار داد .

مالیات در دوران مغولان

     در زمان مغولان مالیات مستقیما توسط دستگاه مالی دیوان عالی یا دیوان ایلخانان مغول اخذ می شد و تجار بزرگ به مقاطعه داده می شد . این روش مالیات دهی برا روستاییان سنگین بود به خصوص اینکه روستاییان در این دوره باید بیشتر برای پادشاهان کار می کردند و تقریبا سی نوع مالیات را باید پرداخت می کردند . در این دوره میزان مالیات در همه نواحی یکسان نبود و گاهی مبالغی به میزان ده درصد مبلغ خراج به مالیات اضافه می شد . مالیات جزیه علاوه بر یهودیان و زرتشتیان و مسیحیان از مسلمانان نیز بر خلاف شریعت اسلام دریافت می شد . علاوه بر این مالیات ها عوارض دیگری از روستاییان به اسم اخراجات دریافت می شد که صرف نگهداری دستگاه امیران و لشکریان و مأموران عالی مقام می شد .

مالیات در زمان غازان خان

     غازان خان مردی زیرک بود که اسلام اختیار کرد و به مأموران عالی مقام و روحانیون نزدیک شد . غازان خان یک طرح اصلاحی داخلی به عمل آورد که با کمک رشید الدین فضل الله همدانی آن را عملی کرد . یکی از مهم ترین اصلاحات آن دوره این بود که میزان ثابت خراج مشخص شد و این میزان بر روی صفحات آهنین یا سنگ و یا بر روی دیوار مساجد نوشته می شد تا عموم بتوانند آن را بخوانند و از آن مطلع شوند . مطالبه بیش از آن چیزی که در آن فهرست ها نوشته شده بود ممنوع شد . مقاطعه دادن مالیات از بین رفت و مأمورین دولت موظف بودند که مالیات را طبق فهرست ثابت و معین در برابر خزانه دریافت کنند . تمام وجوه و اموالی که به خزانه می رسید ثبت می شد و هرگونه وجهی هر چقدر هم جزئی فقط طبق دستور کتبی خان از خزانه خارج می شد .

     مالیات بهترین و منطقی ترین راه برای تأمین بودجه کشور است . دریافت مالیات دقیق و درست از اشخاص حقیقی و حقوقی می تواند اختلاف طبقاتی در کشور را کاهش دهد و به تأمین خدمات عمومی ضروری کمک کند . سیستم مالیاتی درست و سالم به نظام اقتصادی کشور کمک بسیاری می کند .