استان هرمزگان

پوشاک در استان هرمزگان

استان هرمزگان

تعداد بازدید: 37417
کد مطلب: 16257
تاریخ انتشار: 09:00 09 خرداد 1392
تاریخ آخرین ویرایش : 16:02 18 خرداد 1392
 
 

لباس محلی در استان هرمزگان خاص و منحصر به فرد است و بنا به گفته برخی محققین، تا حدودی ‌به لباس‌های هندی و عربی شباهت دارد.  لباس محلی در استان هرمزگان گویای زبان، فرهنگ و آداب و سنن خاص این منطقه است.

 پوشاک بانوان

پیراهن: آنچه لباس یا تن‌پوش زنان هرمزگان را زیبایی می‌بخشد، نقش، طرح و رنگ آن است. پیراهن زنان هرمزگان گاه بلند تا مچ پا و گاه تا زیر زانو می‌رسد که این مسئله از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است. موضوع حائز اهمیت در لباس زنان هرمزگان نوع پارچه و رنگ آن است. جنس پارچه‌هایی که برای پیراهن‌های زنانه انتخاب می‌شود به علت گرمای هوا، معمولاً سبک و نازک است تا جریان هوا به راحتی از میان آن عبور نماید. همچنین در انتخاب رنگ لباس از رنگ‌هایی مانند آبی، بنفش، صورتی و سبز، بیشتر استفاده می‌شود. انواع پیراهن‌های زنان هرمزگانی کَندوره، گَوَن، اُشکُم، نُشتَه، آستین فراخ، کِلوش، عجمی، چینی، گشاد عربی و ساده شلالی است. پیراهن کندوره یکی از پیراهن‌های مشهور زنان بندرعباس است. این پیراهن همان پیراهن گاندورا در اسپانیا و اروپا است که اعراب مسلمان قرن هشتم میلادی به جنوب ایتالیا و اسپانیا بردند که با استقبال بسیار خوبی از طرف مردم این سرزمین‌ها مواجه شد. این لباس بیشتر در نواحی مرکزی و قسمتی از شمال غربی استان هرمزگان به ویژه بندرعباس، بندر خمیر، کنگ و بندرلنگه مورد استفاده قرار می‌گیرد. این لباس دارای حاشیه نواردوزی پهن در ناحیه دور کمر است و اندامی بودن آن و انتخاب قد تا حدّ زانو به مدل و دوخت آن تنوع می‌بخشد و از طرف دیگر باعث نمایان شدن زیبایی شلوارهای بندری می‌شود. شاید به همین علت است که کندوره رایج‌ترین پیراهن در بین زنان و دختران جوان بندری است. در گذشته پیراهن کندوره را از پارچه‌های بمبایچی، چیناوی، ابریشمی، اطلسی رنگارنگ و چالوس می‌دوختند که به پیراهن کندوره «چهار درزی» معروف بود ولی در اصل دارای شش درز بود. در این مدل دامن پیراهن از شش تکه پارچه دوخته می‌شد و بر روی هر یک از درزها، یک قطعه زری مارپیچ دوخته می‌شد. پیراهن کندوره با یقه‌ای گرد که در جلو بسته می‌شود، دو برش عمودی از سر شانه تا خط سینه و پایین دامن دارد که از پهلوی یقه تا درز وسط از پارچه رنگی متفاوت و برای لبه آستین نیز به صورت دو تکه از پارچه‌های دیگر استفاده می‌شود. این پیراهن بر روی یقه تا زیر سینه، لبه آستین تا بالای مچ، درزهای بالا و پایین آستین‌ها، تکه‌های مثلثی زیر بغل (سنبوسه‌های زیر بغل)، حاشیه پایین دامن و در مدل کندوره که در نواحی مرکزی و به ویژه بندرعباس و حومه آن دوخته می‌شود، خط زیر سینه تا کمر، به صورت پهن نواردوزی می‌شود و دامن آن دارای چین‌های ریز می‌باشد. اغلب نوارها و زری‌های تزئینی، با دست توسط زنان بافته می‌شود و یا از زری‌های طلایی وارداتی از کشورهای پاکستان و حوزه خلیج فارس استفاده می‌شود. در بندرعباس و نواحی مرکزی مانند کنگ، بندرلنگه و بندر خمیر که به بندرعباس نزدیکترند، این لباس را تنگ‌تر و کوتاه‌تر و در شهرهایی مانند هرمز و قشم آن را با اندکی تغییرات که متأثر از پیراهن‌های عربی کشورهای حاشیه‌نشین خلیج فارس است، با حذف برش دور کمر و گشادتر می‌دوزند. اغلب رنگ‌های مورد استفاده برای این پیراهن، رنگ‌های گرم و شاد همچون قرمز، بنفش، سبز، سرخابی، صورتی، نارنجی، زرد و به ندرت آبی فیروزه‌ای است.

علاوه بر کندوره، زنان از یک زیر پیراهن سفید فاقد آستین که از جنس پارچه‌های نازک و نخی و اغلب از وال سفید دوخته می‌شود، استفاده می‌کنند.

پیراهن کمرچین یکی از زیباترین پیراهن‌های قدیمی زنان هرمزگان است که نسبت به دیگر لباس‌های استان از قدمت بیشتری برخوردار است. این تن‌پوش در گذشته در بندرعباس و شهرهای اطراف آن از جمله میناب و رودان، طرفداران خاصی داشته است. پیراهن کمرچین در این نواحی پیراهن دورچین نیز خوانده می‌شود. این پیراهن گاه با بالاتنه ساده و یقه گرد دوخته و گاه با برشی دالبری شکل در زیر سینه و یقه هفت از زیر سینه تا خط کارور را چین‌های منظمی می‌دهند. آستین‌های این پیراهن دو تکه بوده که شامل تکه آستین و سرآستین‌ها می‌باشد. سرآستین‌های این پیراهن را اندازه مچ دست می‌دوزند و با چین‌های ریزی سرآستین‌ها را به آستین وصل می‌کنند. دامن پیراهن از دو تکه تشکیل می‌گردد که هر تکه دو برابر تکه قبلی انتخاب شده و با چین‌های منظمی به یکدیگر وصل می‌شود که دامن حالتی چین‌دار و پُفی به خود می‌گیرد سپس چین بالای کمر پیراهن را به بالاتنه وصل می‌کنند و قد آن را تا بالای زانو می‌دوزند. درزهای زیر سینه و روی کارور، خط کمر، دور یقه و درزهای بالا و پایین دامن را با نوارهای زیبا تزئین می‌کنند. برای این پیراهن دو جیب روی دامن درنظر گرفته می‌شود که جیب‌ها حالتی کیسه مانند داشته و دوخت آن بر اساس سلیقه افراد متفاوت می‌باشد. این پیراهن از پارچه‌های اطلس و گرانبها برای مجالس عروسی و پارچه‌های وال، چیت و نخی بسته به مراسم مورد استفاده، دوخته می‌شود. این پیراهن به همراه شلوار گشاد و خاصی پوشیده می‌شود که گشادی آن از کمر تا دمپا به یک اندازه بوده و گشادی پایین هر لنگه شلوار بین 40 تا 50 سانتی‌متر است و نمایی مانند دامن به خود می‌گیرد. قسمت دمپای شلوار و دو درز پهلویی آن به وسیله نوارهای تزئینی، زری‌دوزی و گلدوزی تزئین می‌شود.

سرپوش: بانوان استان هرمزگان برای پوشش سر خود از پوشش‌های مختلفی از جمله لچک، دستار، جلبیل، روسری، مقنعه و چادر استفاده می‌کنند.

لچک: لچک از دو نوع پارچه شیله و اطلس دوخته می‌شود. شیله در زیر و اطلس و پارچه‌های گران‌قیمت دیگر در سطح بیرونی بافته می‌شود. لچک بر دو نوع بازاری و سفارشی است که نوع بازاری مخصوص طبقات کم درآمد است. در نوع سفارشی، از پارچه‌های گران‌قیمت و زیورآلات و پولک و گلابتون و اشرفی استفاده می شود. دو طرف لچک را به وسیله پارچه یا کش‌های ضخیم می‌دوزند و هنگامی که لچک را روی سر می‌گذارند، آن پارچه یا کش در زیر گلو قرار می‌گیرد. قسمت بیرونی لچک دارای طرح‌ها و رنگ‌های مختلف و قسمت درونی و آستر آن ساده می‌باشد و از پارچه‌های ارزان‌قیمت مانند شیله و گروگی استفاده می‌شود.

دستار: نوعی سرپوش است که از پارچه‌های نسبتاً گران‌قیمت بافته شده و معمولاً لبه پایین آن زری‌دوزی و سکه‌دوزی و گلابتون‌دوزی می‌شود.

جِلبیل: جلبیل که نام دیگر آن «توری» می‌باشد، یک نوع پارچه توری سیاه رنگ به ابعاد 1×2 متر است که در گذشته دختران و زنان هرمزگانی به عنوان روسری بر روی لچک می‌بستند ولی امروزه در منزل از آن استفاده می‌کنند. جلبیل‌های مشهور بندری عبارتند از کلیبی‌چی، گروگی‌چی، جزیره‌ای، گزین، دریا، توری ابریشمی، ملافه‌ای، شیله کویتی.

خوس‌دوزی یکی از هنرهایی است که برای تزئین جلبیل بکار می‌رود. پارچه‌هایی که برای بافت جلبیل خوسی استفاده می‌شود، معمولاً به رنگ‌های سیاه، سفید، سبز و زرشکی هستند و نقوشی که بیشتر در آن‌ها مورد توجه است، نقوش ستارگان 6، 8 یا 12 پَر، دانه دانه‌ای (دیسکو)، گوشواره‌ای و طرح‌های دیگر می‌باشند اما بهترین نقش متعلق به تصویر شاهین است که به آن گل شاهینی می‌گویند. این جلبیل در بازارهای هرمزگان به تعداد زیادی در مغازه‌ها دیده می‌شود. از جلبیل خوسی به دلیل زیبایی در عروسی‌ها استفاده می‌شود.

اورنی: این روسری دارای تزئینات بسیار متنوع به صورت گل‌های ریز و درشت بته جقه‌ای، گل بادامی و ... می‌باشد که در جلوی صورت و سطح داخلی آن با پولک و گلابتون و یا با نخ‌های طلایی و نقره‌ای و با چرخ گلدوزی می‌کنند. استفاده از این روسری نسبت به جلبیل‌ها، راحت‌تر و ساده‌تر است و از پارچه‌های حریر یا شیفون در رنگ‌های شاد و زنده همچون سبز، قرمز، نارنجی، زرشکی و آبی دوخته می‌شود و اصولاً با لباس هماهنگ است. اورنی را دور سر و صورت می‌پیچند و یک قسمت آن را روی سینه رها می‌کنند که در اصطلاح محلی به آن کول گفته می‌شود.

چادر: چادر بندری یکی از زیباترین چادرها در سراسر کشور محسوب می‌شود. طرح رنگ و نوع پارچه منحصر به فرد این چادر زیبایی خاصی به وجود آورده است. بیشتر چادرها به رنگ‌های قهوه‌ای، خردلی، خاکستری مایل به آبی است که اغلب آن‌ها از کشورهای عربی، هند و پاکستان وارد ایران می‌شود. در یک قرن اخیر زنان بندری و هرمزگانی، پارچه‌های گوناگونی را از جنس، رنگ و طرح مورد استفاده خود قرار داده‌اند که به مرور زمان این پوشاک دستخوش تغییر قرار گرفته است. پارچه‌هایی که در قرن حاضر در شهرهای بندرعباس، میناب و بندرلنگه به عنوان چادر مورد استفاده است عبارتند از شیله، شیله نیم طاقه، شیله بندر زرد، شیله بند سبز، شیله نیم فاق براق، اطلس، کیش، ویل، ژورژت، سوفن، ویل لندنی، ویل گل ابریشمی و ... . بیشتر نوعروسان از چادر ویل گل ابریشمی سبز رنگ استفاده می‌کنند. چادر عروسان دارای حاشیه زیبا می‌باشد و پشت آن به وسیله اشرمه (یک نوع زری‌دوزی) تزئین می‌شود. عروس و نوعروسان علاوه بر چادر گل ابریشمی از چادر سوفن ساده سبز رنگ با تزئینات خوس و گلابتون و پولک بوته‌دوزی نیز استفاده می‌کنند.

بانوان استان هرمزگان چادر را به شیوه‌های مختلفی می‌بندند اما معمولاً دو شیوه لا نیم لا و کول زدن رایج‌تر است. در یک روش یک گوشه را با دست بر روی دوش می‌اندازند و طرف دیگر آزاد است و در شیوه دیگر یک طرف چادر را دور سر می‌پیچند و گوشه آن را در ناحیه گوش رها می‌کنند.

شلوار: شلوار بانوان در تمام نواحی استان هرمزگان شکل و آرایشی همانند دارد اما تزئینات دمپای شلوارها بسته به سلیقه محلی (نه شرایط آب و هوایی) متفاوت است. شلوارهای استان هرمزگان که با نام شلوار «دمپا تنگ» خوانده می‌شود، از مچ پا تا زانو تنگ می‌باشد و از ناحیه زانو تا کمر حالت لوزی شکل به خود گرفته و کاملاً گشاد و راحت است. این شلوار برشی همانند شلوار زنان ترکمن و کرد دارد و کمر آن را لیفه‌ای دوخته و با کِش یا پارچه محکم می‌کنند. شلوارهای بندری به رنگ‌های سبز، قرمز، زرد، آبی، نارنجی و با پارچه‌هایی از جنس تترون، پوپلین و چیت برای استفاده روزمره و پارچه‌های کلفت و زری‌دار مثل اطلس و زربفت و ساتن برای مجالس رسمی و عروسی دوخته می‌شود. برای راحتی در هنگام پوشیدن، دمپای شلوار را به طرف داخل پا چاک می‌دهند که با زیپ یا دکمه بسته می‌شود. دمپای شلوارهای بندری از مچ تا روی زانو تزئینات بسیار زیبایی دارد که نسبت به تن‌پوش‌ها از تنوع بسیاری برخوردار بوده و از گذشته تاکنون در میان بانوان جایگاه خود را از دست نداده و از میان لباس‌های سنتی شاید بتوان گفت تنها شلوارهای بندری بقای خویش را حفظ کرده و هر روز با طرح و رنگ جدیدی مورد استفاده زنان استان قرار می‌گیرد. تزئینات شلوارهای بندری بر اساس نوع و محل جغرافیایی دوخت آن اسامی مختلفی دارد که عبارتند از بادله تمام، ودویی دستی، ودویی چرخی، پولکی، حاشیه‌ای، سرپارچه‌ای، گلابتونی، خوس لنگه‌ای، ودویی اطلسی و نخی.

نقاب: در پوشاک بانوان هرمزگان ملحقاتی وجود دارد که علاوه بر جنبه تزئینی جنبه کاربردی نیز دارد و از مهم‌ترین این ملحقات، برقع است. این نقاب در زبان محلی «برکَه» نامیده می‌شود، سبب پوشیده شدن صورت زنان و دختران از غریبه‌ها و محافظت صورت آنان از تابش نور خورشید می‌شود و اغلب زنان ساحل‌نشین قشم، بندرلنگه، جاسک و بندرعباس از آن استفاده می‌کنند ولی در مناطقی مانند رودان، حاجی‌آباد و بستک دیده نمی‌شود. جنس برقع از پارچه‌های کتانی است و در قسمتی از آن که به هنگام پوشیدن روی بینی قرار می‌گیرد، از مقوا یا چوب باریک استفاده می‌کنند.

رنگ و طرح برقع نشان می‌دهد که شخص استفاده کننده آن متعلق به چه شهر، طایفه و منطقه‌ای از استان هرمزگان است. همچنین از روی رنگ برقع می‌توان تشخیص داد که صاحب آن ازدواج کرده یا خیر و یا بیوه است. در میناب خانم‌های جوان متأهل و تازه عروسان از برقع‌هایی به رنگ قرمز استفاده می‌کنند. برقع‌های زنان متأهلِ مسن‌تر و صاحب فرزند به رنگ نارنجی است و خانم‌های سالخورده و زنان بیوه از برقع‌های مشکی استفاده می‌کنند.

به نظر می‌رسد منشأ اصلی برقع، یونان بوده و از آنجا به اسپانیا و سپس به سرزمین بربرها و کرانه‌های عربستان، عمان و دریای پارس انتقال یافته است. برخی نیز بر این باورند که پرتغالی‌ها برقع‌پوشی را در کرانه‌های دریای پارس رواج داده‌اند.

برقع انواع مختلفی دارد از جمله برقع بندری، برقع بلوچی، برقع قشمی و برقع محلی.

پاپوش: پاپوش زنان استان هرمزگان عبارت است از دمپایی، سواس، گیوه، ملکی، کوش، کَپ کاپ، صندل و کفش‌های امروزی.

سواس: این نوع پاپوش بیشتر در زمان‌های گذشته استفاده و از الیاف خرما (سیس) بافته می‌شده است.

کوش: کوش نوعی پاپوش می‌باشد که پشت آن باز و جلوی آن بسته است.

کپ کاپ: از الیاف خرما و تخته ساخته می‌شود.

ملکی و گیوه: این دو پاپوش از نخل و پشم بافته می‌شود.

یکی از زینت‌هایی که درمیان زنان استان هرمزگان رواج دارد، استفاده از نقوش حنا می‌باشد که از دیرباز در میان ایشان رایج بوده است با این تفاوت که در زمان‌های قدیم به شکل بسیار ساده دست و پاها را به حنا آغشته می‌کردند و البته این کار را افرادی خاص که به آن‌ها مشاطه می‌گفتند در عروسی‌ها انجام می‌دادند. برای این کار عروس‌ها مجبور بودند به مدت طولانی با دست و پای حنای گذشته بمانند تا پوستشان رنگ مورد دلخواه را به خود بگیرد اما امروزه حنا به صورت آماده در قیف‌های مخصوص از امارات وارد می‌شود و ظرف مدت 2 ساعت رنگ مورد نظر را به خود می‌گیرد. نقوشی که امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرد به سادگی گذشته نیست بلکه با مهارت خاصی در طرح‌ها و نقش‌های مختلف روی بدن نقاشی می‌شود.

  

استفاده از حنا برای رنگ کردن دست و پا سابقه بسیار دیرینه‌ای دارد به طوری که بر اساس تحقیقات صورت گرفته گفته می‌شود انسان‌های دوره نوسنگی (هزاره هفتم پیش از میلاد) در محلی به نام «کَتَل هیوک» (جایی در آناتولی)، به هنگام برگزاری آیین‌ها و مراسمی که وابسته به الهه باروری بوده، استفاده می‌کردند و آشوریان، بابلیان، سومری‌ها، سامی‌ها، کنعانی‌ها و اوگاریت‌ها (شهری باستانی در شمال سوریه)، از نخستین مردمانی بودند که در روزگار باستان از حنا بهره می‌بردند.

نظرات گوناگونی درباره خاستگاه درخت حنا گفته شده است. عده‌ای هند را نخستین خاستگاه حنا می‌دانند اما برخی دیگر نخستین رویشگاه حنا را مصر باستان می‌دانند و بر این باورند که این گیاه در سده 12 میلادی از مصر به هند برده شده است. پژوهش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که در مصر باستان از حنا پیش از عمل مومیایی، برای رنگ کردن انگشتان دست و پای فراعنه استفاده می کردند.

در زمان‌های گذشته این باور رایج بود که در مواد سرخ رنگی همچون گل اخرا، خون و حنا، قدرتی نهفته است که آگاهی انسان را از نیروهای فرازمینی افزایش می‌دهد از این رو برای نگهداری چنین معنویت و نیرویی، از این گیاه بهره می‌گرفتند.

پوشاک مردان: لباس مردان در استان هرمزگان همچون سایر استان‌های جنوبی کشور از پیراهن سفید یا رنگی بسیار بلندی تشکیل شده است که در محل به آن «جیمه» (جومه) می‌گویند و تا قوزک پای آن‌ها را می‌پوشاند و بسیار آزاد و مناسب آب و هوای جنوب کشور است. برخی از افراد نیز به جای جیمه از شلوانگی استفاده می‌کنند و روی سرشان کلاه سفید سوراخ‌داری به نام عرقچین می‌گذارند. شلوانگی پارچه‌ای است که شبیه لنگ به دور کمر خود می‌بندند.