استان هرمزگان

پوشش گیاهی استان هرمزگان

استان هرمزگان

تعداد بازدید: 37267
کد مطلب: 16257
تاریخ انتشار: 09:00 09 خرداد 1392
تاریخ آخرین ویرایش : 16:02 18 خرداد 1392
 
 

استان هرمزگان از نظر جغرافیای گیاهی در نواری از رویش‌های گرمسیری نیمکره شمالی قرار دارد. از ویژگی‌های آب و هوایی این نوار رویشی که در ایران از کرانه‌های استان هرمزگان و سواحل دریای عمان تا بندر گواتر در استان سیستان و بلوچستان ادامه دارد، بارش سالانه کم و تبخیر چند برابر بارش همراه با دیگر عوامل طبیعی است که این استان را دربر گرفته و گوناگونی گونه‌های پوشش گیاهی و کل رویش را در آن حساس و فقیر ساخته است. به بیان دیگر پوشش گیاهی استان هرمزگان در پیوند با دگرگونی‌های به وجود آمده از آب و هوا و جنس خاک، چهره گوناگونی به خود می‌گیرد. بیشتر گیاهانی که در این منطقه می‌رویند به ویژه گیاهان حاشیه سواحل، بدون خزان هستند یا خزانی زودگذر دارند. بیشتر گیاهان منطقه استپی از گونه‌های ویژه‌ای بوده که در فصل گرم و خشک به حالت مرده یا نیمه مرده درمی‌آیند و با دریافت نخستین باران جوانه زده و به سرعت رشد می‌کنند و سرسبزی ویژه‌ای به خود می‌گیرند.

درختان استان هرمزگان را درختان گرمسیری که تنومند و پایدار می‌باشند، تشکیل می‌دهند. این درختان با کم‌آبی منطقه سازش یافته و دارای ریشه‌های بلندی می‌باشند که از هر سو در جستجوی آب کشیده شده‌اند. از جمله این درختان می‌توان به کهور، کرت، کُنار (سدر)، گل ابریشم، گارم زنگی (لوز) و سمر را نام برد. کهور در صنعت کشتی‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرد و از عصاره کنار برای تهیه شامپو استفاده می‌شود.

گیاهان شورپسند نیز از دیگر گیاهان استان هرمزگان می‌باشند که در شوره‌زارها و شن‌زارها می‌رویند که از جمله آن‌ها می‌توان گز و جر را نام برد که برای ایجاد بادشکن و جنگل‌کاری و تثبیت شن‌های روان بکار می‌روند. در نواحی کوهستانی استان هرمزگان به دلیل افزایش ارتفاع، کاهش دما و دسترسی به رطوبت هوا، گوناگونی پوشش گیاهی به اندازه‌ای است که از دامنه تا قله کوه گونه‌های درختان گرمسیری، استپ بیابانی، استپ کوهپایه‌ای و پوشش گیاهی نواحی کوهستانی سردسیر دیده می‌شود. به عنوان مثال در کوه گنو در ابتدا بوته‌های پراکنده‌ای دیده می‌شوند که با فاصله نسبتاً زیادی از یکدیگر قرار دارند و گونه‌های خانواده گندمیان، گون، تک درختان مغیر (مغیلان) در میان آن‌ها پراکنده شده‌اند. در ارتفاع 1800 متری کوه گنو، بادام وحشی، پوشش گیاهی غالب را تشکیل می‌دهد در حالی که دیگر گونه‌های ذکر شده همچنان دیده می‌شوند. در ارتفاعات بیش از 2300 متر، درختان سردسیری همچون کاج، سرو، زیتون وحشی، شمشاد وحشی و ... به صورت انبوه روییده‌اند. تراکم این درختان در برخی نقاط تا اندازه‌ای بالا است که گاهی رعد و برق پهنه زیادی از آن‌ها را به آتش می‌کشد. در برخی نقاط کوه گنو در میان دیگر گونه‌ها، گیاهان دارویی نیز وجود دارند که برای بررسی و پژوهش چندین بار مورد بازدید کارشناسان ایرانی و خارجی قرار گرفته و اداره محیط زیست هرمزگان برای نگهداری از آن‌ها، پوشش گیاهی این منطقه را در کنترل خود درآورده است.

از نادرترین پوشش‌های گیاهی استان هرمزگان، جنگل‌های حرا (مانگرو*) می‌باشند که با شرایط ویژه‌ای در آب دریا رشد کرده و گسترش یافته‌ و جنگل‌های انبوهی را به وجود آورده‌اند. درختچه‌های حرا در نواحی پراکنده‌ای از تنگه هرمز به سمت شرق و اقیانوس هند در کرانه‌های دریای عمان به ویژه در کرانه‌های بندر گواتر دیده می‌شوند. جنگل‌های حرا (مانگرو) که به نام دانشمند بزرگ ایرانی؛ ابوعلی سینا با نام علمی «اوسینا مارینا» شناخته می‌شود، با سایر اکوسیستم‌های جنگلی تفاوت اساسی دارند. این جنگل‌ها نه به خشکی تعلق دارند نه به دریا بلکه مشترک بین آب و خشکی هستند. حرا گیاهی است به شکل درختچه یا درخت با اندازه‌های متفاوت بین 3 تا 6 متر ارتفاع که شاخ و برگ سبز روشنی دارد. اجتماع این درختان پوشش فشرده و انبوهی را در بخش تاج درخت به وجود می‌آورد.

تنیدگی شاخه‌ها در یکدیگر به گونه‌ای است که دسترسی به درون آن چندان آسان نیست. ریشه‌های اصلی حرا بسیار کوتاه است ولی ریشه‌های عمودی به طول 20 الی 30 سانتی‌متر از سطح گِل خارج می‌شوند که پنوماتوفر نامیده می‌شوند و عمل تهویه و تنفس گیاه را در شرایط بی‌هوازی انجام می‌دهند. درختان حرا تنه‌های متعدد دارند به طوری که تشخیص تنه اصلی به آسانی میسر نیست. از آنجایی که برگ درختان حرا دائمی هستند، این جنگل‌ها را «جنگل‌های همیشه بهار» نیز می‌گویند. درختان حرا آب شور دریا را شیرین ساخته و از آن تغذیه می‌کنند.

در هنگام مَد (زمانی که آب دریا بالا می‌آید) تمامی جنگل به زیر آب رفته و ناپدید می‌شود در حالی که در زمان جزر (زمانی که آب دریا پایین می‌رود) درختان و بستر لجنی آن‌ها از آب بیرون آمده و به صورت جزایری پراکنده نمایان می‌شوند. در هنگام مد که درختچه‌های حرا به زیر آب فرو می‌روند، مقداری ماهی، خرچنگ و موجودات ریز دریایی در لا به لای شاخه و برگ درختان گرفتار می‌شوند و در هنگام جزر که درختچه‌ها مجدداً پدیدار می‌شوند، پرندگان از آن‌ها تغذیه می‌کنند. 

متأسفانه وسعت این زیستگاه‌های باارزش نسبت به گذشته کاهش یافته است زیرا ارزش غذایی برگ درختان حرا برای دام معادل یونجه است و دامداران سنتی جزیره قشم از برگ این درختان برای تغذیه چهارپایان خود استفاده می‌کنند.

*مانگرو واژه‌ای از هند غربی و مشتق شده از لغت پرتغالی Mango به معنای انبه و لغت انگلیسی Rove به معنای بیشه است.

از دیگر گونه‌های گیاهی استان هرمزگان، لور (درخت مقدس) می‌باشد که با توجه به آنچه که در سفرنامه‌ها و متون جغرافیایی قدیم نوشته شده است این گونه گیاهی در سالیان دور آذین‌بخش شهرها و مناطق مختلف استان هرمزگان بوده است. لور که در گویش بومیان منطقه «لول» نیز خوانده می‌شود به «انجیر معابد» نیز معروف شده است زیرا میوه این درخت شباهت زیادی به انجیر دارد. ترکیب رنگ نارنجی و قرمز میوه لور یکی از زیبایی‌های این درخت تنومند است. از آنجا که زادگاه اصلی لور سرزمین هند است، به این درخت انجیر هندی نیز گفته‌ می‌شود. به علت منشأ هندی این درخرت به آن «بانیان» یا «انجیر معابد» یا «انجیر هندی» و «درخت برهمنان» نیز گفته‌اند. این درخت پیوند نزدیکی با زندگی و اعتقادات مردم هندوستان به ویژه جمعیت برهمنان داشته است به طوری که هندوها این درخت را در کنار معابد خویش می‌کاشتند. اروپاییان در دوره تسلط بر سواحل و جزایر خلیج فارس این درخت را «انجیر پرتغالی» نامیدند. درخت لور به دلیل به پرشاخه و برگ بودن سایه خوبی دارد و اهالی منطقه به ویژه در فصول گرم سال در زیر سایه این درخت اجتماع نموده یا استراحت می‌نمایند. لور دارای ریشه‌های هوایی است که از شاخه‌های درخت می‌رویند. این ریشه‌ها خود را به سمت پایین آویزان ساخته تا این که به زمین می‌رسند و بدین سان درخت تازه‌ای پدیدار می‌گردد. وجود ریشه‌های متعدد سبب می‌شود تا درختان انبوهی در کنار درخت مادر بروید از این رو با گذشت زمان تنه این درختان به هم رسیده و همچون درخت واحدی به نظر می‌آید. چوب این درخت محکم است و در ساخت لنج، قایق و صنایع خانگی قابل استفاده است اما قطع بی‌رویه این درخت، نسل آن را با خطر انقراض روبرو ساخته است.

مراتع استان هرمزگان

مراتع استان هرمزگان عمدتاً به صورت قشلاقی و در فصل زمستان مورد بهره‌برداری دامداران عشایر و روستایی قرار می‌گیرند. شرایط سخت و شکننده محیطی از قبیل کمبود نزولات آسمانی و نحوه پراکنش آن، شوری خاک و کمبود مواد آلی، وجود گنبدهای نمکی و از همه مهم‌تر بهره‌برداری‌های بیش از حد طی سالیان متمادی بر مجموعه اکوسیستم استان اعمال شده است و منجر به تخریب پوشش گیاهی غنی و متنوع مراتع شده است به طوری که مراتع ضعیف بیشترین مساحت از کل مراتع استان را شامل می‌شوند.