استان خراسان رضوی

ویژگی‌های جمعیتی استان خراسان رضوی

استان خراسان رضوی

تعداد بازدید: 42641
کد مطلب: 14126
تاریخ انتشار: 11:44 02 دي 1391
تاریخ آخرین ویرایش : 14:17 04 دي 1391
 
 

قديمی‌ترين آثار حيات انسانی در ايران شامل تعدادی ادوات و دست‌افزارهای سنگی با قدمت تخمينی 800 هزار سال قبل، متعلق به دوران پارينه سنگی قديم، از بستر رودخانه كشف رود مشهد به‌دست آمده است. از آن پس آثار و شواهد زندگی بی‌شماری از دوران نوسنگی تا آغاز دوران تاريخی در جلگه مشهد، دره اترک عليا (قوچان)، جلگه درگز، تربت حيدريه و … شناسايی شده‌اند. اين شواهد و آثار به اقوام و ساكنان اوليه و بومی استان مربوط می‌شود كه بنا به عقيده برخی محققان به عنوان اقوام «آسيايی» شهرت يافته‌اند و سراسر آسيای غربی از مديترانه تا تركستان و دره سند را فرا می‌گيرد. در حقيقت مهم‌ترين مقطع تاريخ این منطقه در سرآغاز دوران تاريخی ايران با ورود اقوام «آريايی» به فلات ايران پيوند می‌خورد. در اين واقعه كه در آغاز هزاره اول قبل از میلاد اتفاق افتاد، آريايی‌های تازه‌وارد از طريق خراسان به سمت نجد ايران پيش رفتند و بخش اعظم آن‌ها آن چنان كه از توصيفات «اوستا» برمی‌آيد، در خراسان بزرگ و سيستان مستقر شدند و شايد به همين دليل است كه عمده حوادث آغاز تاريخ ايرانيان كه در دو منبع «اوستا» و «شاهنامه فردوسی» ذكر شده است، در مشرق ايران و در واقع در خراسان بزرگ رخ می‌دهد.

این منطقه از گدشته‌های دور يكی از مراكز پراهميت و بزرگ جمعيتی ايران زمين محسوب می‌شده است و شهرهای بزرگ آن همچون نسا، ابيورد، نيشابور، بيهق و … شهرتی گسترده داشته‌اند. با نگاهی به تاريخ اين سرزمين پهناور پی می‌بريم كه در گذشته، شهرهای مرو، سمرقند، بخارا، هرات، بلخ و باميان (در ترکمنستان و افغانستان) نيز در قلمروی آن واقع بوده اما متأسفانه در طول تاريخ از آن جدا شده‌اند. همچنين حوادث ناگوار و دلخراشی چون حمله مغولان، تيموريان، ازبک‌ها و تاتارها، جمعيت آن را دستخوش نوسانات زيادی كرده است چنان كه گاه به كلی نواحی پرجمعيت و آباد آن، جمعيت خود را از دست داده است، ولی بنا به موقعيت خاص خود دوباره به مركز بزرگ جمعيتی تبديل شده است و همچنان پرآوازه به حيات خود ادامه داده است.

سير تكوينی جمعيت برای تمامی شهرهای خراسان بزرگ يكسان نبوده است زيرا مراكز بزرگ جمعيتی همچون نيشابور و سبزوار با تمام فراز و نشيب‌هايی كه در طول تاريخ داشته‌اند، همواره موقعيت جمعيتی خود را حفظ كرد‌ه‌اند در حالی كه برخی شهرهای بزرگ نظير سرخس و اسفراين (در خراسان شمالی فعلی) كه از قدمت تاريخی برخوردارند، نتوانستند موقعيت گذشته خود را حفظ كنند. ساير شهرهای كهنسال این منطقه نيز دارای موقعيت جمعيتی خوبی بوده‌اند، از جمله قوچان –كه در طول تاريخ بارها تغيير محل داده – و درگز كه در گذشته دارای موقعيت تجاری مهم و جمعيت فراوانی بوده و در سال 1290 هجری قمری حدود 18 هزار نفر جمعيت داشته است. شهر مشهد در سال 1031 هجری قمری حدود 100 هزار نفر را در خود جای داده بود كه به سبب موقعيت زيارتی– سياحتی خود به سرعت بر جمعيت آن افزوده شده است به طوری كه در سرشماری سال 1375 پس از تهران بزرگ، دومين مقام جمعيتی كشور را به خود اختصاص داده بود. شهر مشهد تقریباً از تمامی نقاط ایران و برخی کشورهای دیگر از جمله عراق و افغانستان مهاجر پذیرفته است.

تُرک‌های خراسان بخشی از اقوام ترک تبارِ ساکنِ خراسان می‌باشند و از لحاظ جمعیتی یکی از گروهای قومی اقلیت در این استان به شمار می‌روند. ترک‌های خراسان را به دو گروه عمده تقسیم می‌شوند که به اشتباه با ترکمن‌ها یک گروه پنداشته می‌شوند.

* گروه ترک‌های بومی معروف به ترک‌های قوچانی و درگزی که قدمت سکونت آن‌ها در استان به چند قرن می‌رسد.

* گروه ترک‌های آذری که حدود یک قرن پیش و کمتر از آن در این استان ساکن شده‌اند.     

قوم بیات از اقوام تاریخی ترکان هستند که در نقاط مختلفی از ایران از جمله خراسان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، زنجان، اراک، همدان و فارس سکنی گزیده‌اند. شاخه خراسانی قوم بیات در منطقه سرولایت شهرستان نیشابور به مرکزیت روستای عبدالله گیو ساکن است. این روستا در فاصله 115 کیلومتری غرب شهر مشهد و در سه راهی بین سه شهر بزرگ نیشابور، قوچان و سبزوار واقع است. فاصله این روستا از این سه شهر به ترتیب 65، 47 و 90 کیلومتر است.

در زمان حمله مغولان به ایران، قوم بیات که جمعیتی در حدود 1500000 نفر که 200000 نفر مرد جنگجو را شامل می‌شدند با آن‌ها وارد جنگ شدند و پسر چنگیزخان مغول را کشتند. پس از آن چنگیزخان با تمام قوا به نیشابور حمله کرد و بسیاری از آن قوم را به قتل رسانید. در چنین شرایطی یک گروه از قوم بیات به کوه‌های اطراف نیشابور گریخت، یک گروه به سمت هند و افغانستان، یک گروه به سمت اصفهان، شیراز و اراک و گروهی دیگر به سمت آذربایجان، سوریه و لبنان رهسپار شدند.

ترکیب جمعیتی شهرهای قوچان، درگز و کلات علاوه بر فارسی‌زبانان از گروه ترک‌ها نیز شکل گرفته است.

بلوچ‌های خراسان به گروهی از مردم بلوچ که در خراسان ساکنند، گفته می‌شود. این گروه از بلوچستان به خراسان مهاجرت کردند و عمدتاً در شهرستان‌های سبزوار، نیشابور، سرخس و کاشمر و شهرهای دیگر استان ساکن شدند.

کردهای خراسان بخشی از ایل‌های کرد ایران یا کرد زبانند که پراکنش آنان در منطقه خراسان بزرگ است و این مناطق با نام منطقه کردنشین خراسان شناخته می‌شوند. مهم‌ترین شاخه کردهای خراسانی، کرمانج است که به شکلی اشتباه با کردهای دیگر یکی پنداشته می‌شوند. فرهنگ ایل‌های کرد خراسان با تفاوت‌های جزئی همانند فرهنگ کردی مردم سرزمین کردستان است. ترکیب جمعیتی شهرهای قوچان، درگز و کلات علاوه بر فارسی‌زبانان از این دو گروه کردها و ترک‌ها شکل گرفته است.

عرب‌های خراسان گروهی از عرب‌های مهاجر به منطقه خراسان هستند. این گروه از نظر تاریخی، بیشتر در جنوب و مرکز استان‌های خراسان ساکن‌اند و به دو دسته تقسیم می‌شوند:

* عرب‌های شمالی

* عرب‌های جنوبی

این افراد بازماندگان مهاجرانی هستند که در قرون اولیه اسلامی به ایران آمده‌اند. در میان اعراب استان خراسان شمالی، گروهی به نام معاودان عراقی (پیش از صدام و یا پس از اشغال عراق) می‌باشند.

کولی‌های خراسان که در بین اهالی خراسان غرشمال (قرشمال) یا غربت نیز نامیده می‌شوند، شامل گروه‌های پراکنده قومی هستند که شهرهای این استان، جا و مکان خاصی ندارند و به‌صورت متفرق زندگی می‌کنند اما در سبزوار کوچه‌ای به نام کوچه غرشمارها (کوتاه شده غیرشمار) و در نیشابور کوچه غربت‌ها وجود دارد که محل تجمع و اقامت آن‌ها است.

بختیاری‌ها در درگز، هَزاره‌ها در شرق استان، تاجیک‌ها در مشهد و شمال استان و حیدری‌ها در تربت حیدریه از دیگر گروه‌های جمعیتی این استان محسوب می‌شوند.

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 خورشیدی، استان خراسان رضوی 5994402 نفر جمعیت دارد. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 خورشیدی، جمعیت شهرستان‌های این استان به شرح زیر است:

نام شهرستان

جمعیت شهری

جمعیت روستایی

جمعیت غیرساکن

باخرز

8392

45190

ـــ

بجستان

14637

16027

ـــ

بردسکن

34101

38469

56

بینالود

27146

31337

ـــ

تایباد

71882

36542

ـــ

تخت جلگه

7203

35536

ـــ

تربت جام

125712

137000

ـــ

تربت حیدریه

140236

69974

180

جغتای

8212

39708

ـــ

جوین

13614

40269

256

چناران

58101

67454

46

خلیل‌آباد

17096

32015

ـــ

خواف

56365

65494

ـــ

خوشاب

5495

32419

ـــ

درگز

43980

30346

ـــ

رشتخوار

13176

47456

ـــ

زاوه

9606

61950

121

سبزوار

242473

77302

118

سرخس

38721

51235

ـــ

فریمان

54666

39264

ـــ

قوچان

104166

75548

ـــ

کاشمر

95962

61187

ـــ

کلات

11621

26611

ـــ

گناباد

46128

34655

ـــ

مشهد

2772287

297644

10

مه ولات

19931

28969

ـــ

نیشابور

270301

162804

ـــ